Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, chuỗi cung ứng, mô hình kinh doanh mới và yêu cầu hội nhập quốc tế, nhiều quy định của luật hiện hành đã bộc lộ những bất cập, không còn đáp ứng yêu cầu quản lý trong tình hình mới.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) do Bộ Y tế xây dựng hướng tới đổi mới toàn diện phương thức quản lý theo nguyên tắc kiểm soát nguy cơ, quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng, tăng cường hậu kiểm, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia sản xuất, kinh doanh thực phẩm.
Chuyển từ quản lý theo từng khâu sang kiểm soát toàn bộ chuỗi thực phẩm
Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là chuyển từ phương thức quản lý theo từng công đoạn riêng lẻ sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm, từ sản xuất ban đầu, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.
Theo đó, thực phẩm ngay từ khâu sản xuất ban đầu phải đáp ứng giới hạn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các chất gây ô nhiễm theo tiêu chuẩn quốc tế. Ở khâu sản xuất, nhiều nhóm cơ sở sẽ phải áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc các tiêu chuẩn tương đương; riêng cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiếp tục bắt buộc đáp ứng tiêu chuẩn GMP.
Dự thảo cũng đề xuất miễn Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đối với các cơ sở đã áp dụng đầy đủ hệ thống quản lý quốc tế, qua đó giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng. Đồng thời, cơ quan quản lý nhà nước và các cơ sở kiểm nghiệm sẽ được tăng cường quyền chủ động kiểm tra, giám sát, lấy mẫu thực phẩm lưu thông trên thị trường nhằm phát hiện sớm nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Một nội dung sửa đổi nữa là thay đổi phương thức quản lý sản phẩm thực phẩm theo mức độ rủi ro. Theo dự thảo, nhóm thực phẩm có nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dành cho chế độ ăn đặc biệt và sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ vẫn phải đăng ký bản công bố trước khi lưu hành. Trong khi đó, phần lớn thực phẩm thông thường chỉ cần công bố tiêu chuẩn áp dụng trước khi đưa ra thị trường và sẽ được quản lý chủ yếu thông qua hoạt động hậu kiểm. Sau khi lưu hành, toàn bộ sản phẩm sẽ được giám sát thông qua hệ thống phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo và xử lý sự cố trên hệ thống thông tin an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương.
 |
| Ngành chức năng bắt quả tang cơ sở giết mổ lợn trái phép tại Đồng Nai. |
Đối với thực phẩm nhập khẩu, dự thảo tiếp tục áp dụng ba phương thức kiểm tra theo mức độ rủi ro gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm; đồng thời tạo thuận lợi hơn cho các cơ sở đạt chuẩn quốc tế.
Đáng chú ý, dự thảo lần đầu bổ sung trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong kinh doanh thực phẩm. Các nền tảng phải kiểm soát hồ sơ pháp lý của sản phẩm trước khi cho phép kinh doanh và có thể chịu trách nhiệm liên đới nếu buông lỏng quản lý gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
Đẩy mạnh chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc toàn bộ vòng đời sản phẩm
Một điểm mới khác của dự thảo là xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông. Hệ thống sẽ lưu trữ thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh và toàn bộ vòng đời của từng sản phẩm, từ sản xuất ban đầu đến tiêu dùng; đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mã QR, mã vạch và nhãn điện tử trong truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm rủi ro và hỗ trợ quản lý. Dữ liệu sẽ được kết nối với các cơ sở dữ liệu về đăng ký doanh nghiệp, xuất nhập khẩu, tiêu chuẩn chất lượng và sản xuất nông nghiệp, tạo mạng lưới quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước. Theo Bộ Y tế, đây sẽ là nền tảng quan trọng để hiện đại hóa công tác quản lý, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng ngừa và kiểm soát rủi ro.
Dự thảo cũng dành một nhóm chính sách riêng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và loại hình cung cấp suất ăn tập thể - những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ xảy ra các vụ ngộ độc thực phẩm. Theo đó, ngoài việc kế thừa các quy định hiện hành, dự thảo mở rộng áp dụng đối với cơ sở cung cấp suất ăn tập thể; yêu cầu các cơ sở đáp ứng đầy đủ điều kiện về địa điểm kinh doanh, nguyên liệu, phụ gia, dụng cụ chế biến, người trực tiếp kinh doanh; thực hiện lưu mẫu thực phẩm, cập nhật kiến thức chuyên môn và xây dựng phương án xử lý khi xảy ra sự cố. Đồng thời, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải lưu giữ hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu để phục vụ truy xuất; thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm và thông báo thông tin với cơ quan có thẩm quyền tại địa phương.
Ủy ban nhân dân cấp xã cũng được giao thêm trách nhiệm lập danh mục các cơ sở kinh doanh thực phẩm trên địa bàn; tổ chức thanh tra, kiểm tra điều kiện an toàn thực phẩm; chủ động phòng ngừa, xử lý các sự cố, tiếp nhận phản ánh của người dân và cập nhật thông tin vi phạm lên hệ thống thông tin an toàn thực phẩm quốc gia.
Khắc phục những bất cập của Luật hiện hành
Theo Bộ Y tế, việc sửa đổi Luật xuất phát từ thực tế nhiều quy định hiện hành không còn phù hợp. Trong đó, quy định bắt buộc các sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn phải đăng ký bản công bố hợp quy trước khi lưu thông trên thị trường không còn phù hợp với phương thức quản lý an toàn thực phẩm hiện nay. Thực phẩm là nhóm sản phẩm đa dạng về chủng loại, trong khi ngay cả Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (CODEX) cũng chưa thể ban hành đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật cho tất cả các sản phẩm mà mới áp dụng đối với một số nhóm đặc thù. Vì vậy, việc bắt buộc công bố hợp quy đối với toàn bộ thực phẩm chế biến bao gói sẵn được đánh giá là không khả thi.
Luật hiện hành cũng chưa quy định bắt buộc các cơ sở sản xuất nhiều nhóm thực phẩm có nguy cơ cao phải áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hay các tiêu chuẩn tương đương.
Bên cạnh đó, việc phân công quản lý thực phẩm giữa nhiều bộ còn thiếu thống nhất; quy định về phòng, chống thực phẩm giả chưa xác định rõ cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành; chưa quy định đầy đủ quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố sản phẩm, gây khó khăn cho công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Theo Bộ Y tế, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm hướng tới mục tiêu phòng ngừa bệnh tật, nâng cao sức khỏe và tuổi thọ người dân; giảm gánh nặng cho hệ thống y tế; đồng thời tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình sản xuất sạch, bền vững và tăng cường niềm tin của người tiêu dùng đối với thực phẩm lưu thông trên thị trường.
