Đây được xem là một cột mốc đáng tự hào của ngành văn hóa và sáng tạo trong khu vực, thể hiện cam kết ngày càng mạnh mẽ của các quốc gia trong việc tạo điều kiện để nghệ sĩ được tự do sáng tạo, đổi mới và phát triển. Đồng thời, các sáng kiến cũng góp phần tăng cường gắn kết xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bảo tồn sự đa dạng văn hóa.
Thúc đẩy tự do sáng tạo và đạo đức AI
Một trong những dự án nổi bật được lựa chọn là "Fearless Frontiers: Strengthening Digital Media Capacities, Promoting AI Ethics and Defending Artistic Freedom" (tạm dịch: Mở rộng những biên giới không sợ hãi: Nâng cao năng lực truyền thông số, thúc đẩy đạo đức AI và bảo vệ tự do sáng tạo) do Nhimbe Trust (Zimbabwe) thực hiện.
Dự án được hỗ trợ thông qua quan hệ đối tác giữa UNESCO và Ủy ban Quốc gia Thụy Điển về UNESCO. Mục tiêu là nâng cao năng lực truyền thông số, thúc đẩy việc ứng dụng AI một cách có trách nhiệm và bảo vệ quyền tự do sáng tạo của nghệ sĩ trên toàn khu vực miền Nam châu Phi.
Các hoạt động chính bao gồm đào tạo các nhà báo trẻ và những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nhằm theo dõi, ghi nhận các vấn đề liên quan đến quyền tự do sáng tạo; phổ biến các nguyên tắc sử dụng AI có đạo đức; đồng thời tăng cường các hoạt động vận động chính sách nhằm bảo vệ quyền lợi của nghệ sĩ và người làm văn hóa.
Thông qua đó, dự án kỳ vọng trang bị cho giới truyền thông và cộng đồng sáng tạo những công cụ cần thiết để giám sát, lên tiếng và bảo vệ quyền tự do nghệ thuật, góp phần xây dựng một môi trường sáng tạo an toàn và cởi mở hơn.
Lesotho đưa chính sách văn hóa vào thực tiễn
Bộ Nghệ thuật và Văn hóa Lesotho được UNESCO lựa chọn với dự án "Strengthening Artistic Freedom and Creative Economies: Implementation Strategy for Lesotho's Cultural and Heritage Policy in the Digital Era" (Tăng cường tự do sáng tạo và kinh tế sáng tạo: Chiến lược triển khai Chính sách Văn hóa và Di sản của Lesotho trong kỷ nguyên số).
Dự án tập trung chuyển hóa chính sách văn hóa và di sản đã được sửa đổi của Lesotho thành các giải pháp cụ thể nhằm bảo vệ tốt hơn quyền của nghệ sĩ, thúc đẩy tự do sáng tạo và phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo.
Tiếp nối những cải cách gần đây như sửa đổi luật bản quyền và thành lập Hiệp hội Bản quyền Tác giả và Nghệ sĩ Lesotho (LESCOSAA), dự án sẽ hỗ trợ triển khai chính sách, tổ chức tham vấn với các bên liên quan, nâng cao năng lực cho ngành sáng tạo và thúc đẩy chuyển đổi số.
Mục tiêu cuối cùng là giúp nghệ sĩ được tiếp cận tốt hơn với tiền bản quyền, hưởng mức thù lao công bằng, được bảo vệ pháp lý hiệu quả hơn và có thêm cơ hội tham gia vào đời sống văn hóa cũng như thị trường số.
Tăng cường quyền lợi cho nghệ sĩ nông thôn
Một sáng kiến khác mang tên "Southern African Creative Corridor" (Hành lang sáng tạo miền Nam châu Phi) do Afropolitan Explosiv triển khai phối hợp với Eswatini Theatre Club, hướng tới việc cải thiện quyền lợi kinh tế - xã hội của các nghệ sĩ ở khu vực nông thôn thông qua hợp tác xuyên biên giới.
Dự án sẽ xây dựng mạng lưới các "Roaming Hubs" kết nối cộng đồng sáng tạo tại Nam Phi và Eswatini, đồng thời giới thiệu các mẫu hợp đồng nghệ sĩ xuyên biên giới nhằm bảo đảm mức thù lao công bằng và nâng cao sự công nhận về mặt nghề nghiệp.
Một điểm nhấn của dự án là xây dựng Chỉ số số hóa các loại hình nghệ thuật sáng tạo châu Phi (African Creative Artforms Digital Index - ACADI) nhằm bảo vệ tri thức bản địa và quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời giúp nghệ sĩ tiếp cận tốt hơn với thị trường số.
Dự án ưu tiên hỗ trợ phụ nữ làm nghề thủ công, các nhà sáng tạo trẻ và nghệ sĩ ở khu vực nông thôn, hướng đến chuyển đổi các hoạt động nghệ thuật phi chính thức thành các mô hình kinh doanh sáng tạo bền vững, đồng thời thúc đẩy tự do đi lại và giao lưu nghệ thuật giữa các quốc gia.
Botswana thúc đẩy cơ chế trả thù lao công bằng cho nghệ sĩ biểu diễn
Tại Botswana, dự án "Green Arts for Development: Strengthening Performers' Rights and Cultural Governance" (Nghệ thuật xanh vì phát triển: Tăng cường quyền của nghệ sĩ biểu diễn và quản trị văn hóa) do Makgabaneng thực hiện nhằm giải quyết những tồn tại lâu nay trong lĩnh vực nghe nhìn của quốc gia này.
Dự án tập trung nâng cao vị thế nghề nghiệp, xã hội và kinh tế của nghệ sĩ biểu diễn thông qua việc xây dựng khung thù lao chung cho toàn ngành, thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về nghệ sĩ biểu diễn, thúc đẩy đối thoại chính sách và vận động áp dụng các hợp đồng lao động công bằng.
Một mục tiêu quan trọng là giảm tình trạng nghệ sĩ chỉ nhận khoản thanh toán một lần khi chuyển nhượng toàn bộ quyền khai thác tác phẩm, thay vào đó hướng tới cơ chế trả thù lao dài hạn, công bằng và bảo đảm quyền được ghi nhận cũng như tham gia đầy đủ vào đời sống văn hóa.
Dự án cũng ưu tiên hỗ trợ phụ nữ, thanh niên và nghệ sĩ thuộc các cộng đồng yếu thế, đồng thời gắn việc bảo vệ quyền nghệ sĩ với sự tham gia của cộng đồng và mục tiêu phát triển bền vững.
UNESCO tiếp tục đầu tư cho hệ sinh thái sáng tạo tại châu Phi
Mỗi dự án được lựa chọn đều giải quyết những thách thức riêng của từng quốc gia, song cùng hướng tới một mục tiêu chung: xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo tại miền Nam châu Phi, nơi nghệ sĩ được bảo vệ, được ghi nhận và có điều kiện phát triển lâu dài.
Việc UNESCO lựa chọn các sáng kiến này cũng phản ánh sự phong phú, đa dạng và tinh thần đổi mới của cộng đồng sáng tạo trong khu vực, đồng thời nằm trong chiến lược mở rộng hỗ trợ toàn cầu dành cho nghệ sĩ thông qua Chương trình UNESCO-Aschberg dành cho Nghệ sĩ và Chuyên gia Văn hóa.
Chương trình tập trung đầu tư vào các dự án thúc đẩy quyền tự do sáng tạo, đặc biệt ưu tiên các sáng kiến tại châu Phi và những khu vực mà nghệ sĩ vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn như thu nhập bấp bênh, hạn chế về cơ hội nghề nghiệp và những rào cản đối với quyền tự do biểu đạt.
Thông qua chương trình này, UNESCO tiếp tục khẳng định cam kết đồng hành cùng nghệ sĩ và những người làm văn hóa, tạo điều kiện để họ sáng tạo, đổi mới và đóng góp cho xã hội trong một môi trường tôn trọng các quyền tự do cơ bản và gìn giữ sự đa dạng văn hóa.
