MAVEN (Mars Atmosphere and Volatile Evolution) được phóng lên không gian vào tháng 11/2013. Đây là tàu vũ trụ đầu tiên được thiết kế chuyên biệt để nghiên cứu khí quyển sao Hỏa và tìm hiểu nguyên nhân khiến hành tinh từng có điều kiện thuận lợi cho sự sống này trở nên khô cằn, lạnh giá như ngày nay.
Trong suốt hơn một thập kỷ hoạt động, MAVEN đã cung cấp lượng dữ liệu khổng lồ giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về quá trình thất thoát khí quyển của sao Hỏa. Đồng thời, con tàu cũng trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới liên lạc giữa Trái Đất và các thiết bị đang hoạt động trên bề mặt hành tinh.
Tuy nhiên, hành trình của MAVEN đã đi đến hồi kết khi NASA mất liên lạc với tàu từ tháng 12/2025 và không thể khôi phục quyền điều khiển dù đã thực hiện nhiều nỗ lực.
Theo NASA, thông tin chi tiết cuối cùng nhận được từ MAVEN là vào ngày 4/12/2025. Hai ngày sau đó, trung tâm điều khiển chỉ nhận được một lượng dữ liệu theo dõi rất hạn chế. Các dữ liệu này cho thấy tàu có dấu hiệu quay ngoài dự kiến và quỹ đạo bay có thể đã bị thay đổi. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng MAVEN đã gặp phải một sự cố nghiêm trọng.
Để kiểm tra giả thuyết này, xe tự hành Curiosity trên bề mặt sao Hỏa đã được sử dụng để quan sát vị trí mà MAVEN đáng lẽ phải xuất hiện vào giữa tháng 12/2025. Tuy nhiên, trong cả hai lần quan sát, Curiosity đều không phát hiện được dấu vết của con tàu.
Nỗ lực khắc phục sự cố của NASA còn gặp trở ngại bởi hiện tượng gọi là "giao hội Mặt Trời" (Mars Solar Conjunction). Đây là giai đoạn Trái Đất và sao Hỏa nằm ở hai phía đối diện của Mặt Trời, khiến tín hiệu vô tuyến giữa hai hành tinh bị cản trở nghiêm trọng. Đợt giao hội gần nhất kéo dài từ ngày 29/12/2025 đến 16/1/2026, khiến việc liên lạc với các tàu thăm dò quanh sao Hỏa gần như bất khả thi.
Từ tháng 1/2026, các quan chức NASA đã tỏ ra bi quan về khả năng cứu vãn MAVEN. Dù tiếp tục tìm cách thiết lập liên lạc, cơ quan này cuối cùng đã quyết định chính thức chấm dứt sứ mệnh. Nguyên nhân chính xác dẫn đến sự cố vẫn đang được điều tra.
Sự biến mất của MAVEN không chỉ là tổn thất về mặt khoa học mà còn ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của toàn bộ đội tàu nghiên cứu sao Hỏa. MAVEN là thành viên quan trọng của Mạng lưới Tiếp sóng Sao Hỏa (Mars Relay Network), hệ thống hợp tác giữa NASA và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) nhằm truyền dữ liệu từ các phương tiện trên bề mặt hành tinh về Trái Đất. Hiện nay, mạng lưới này phục vụ hai xe tự hành đang hoạt động là Curiosity và Perseverance.
Trước khi MAVEN mất tích, có tổng cộng 5 tàu quỹ đạo tham gia hệ thống tiếp sóng. Trong số đó, tàu Trace Gas Orbiter của ESA đảm nhận khối lượng liên lạc lớn nhất, còn MAVEN đứng thứ hai và thực hiện nhiều nhiệm vụ truyền dữ liệu hơn các tàu quỹ đạo khác của NASA. Việc mất MAVEN đồng nghĩa với việc mạng lưới liên lạc quanh sao Hỏa sẽ phải hoạt động với ít nguồn lực hơn trong thời gian tới.
Mặc dù nổi tiếng nhờ vai trò hỗ trợ liên lạc, mục tiêu ban đầu của MAVEN là giải mã bí ẩn về sự biến đổi khí quyển sao Hỏa. Trong hơn 10 năm hoạt động, con tàu đã đạt được nhiều thành tựu khoa học đáng chú ý như chứng minh các cơn bão Mặt Trời làm gia tăng tốc độ thất thoát khí quyển của sao Hỏa; lập bản đồ các dòng gió ở tầng khí quyển cao; phát hiện một dạng cực quang hoàn toàn mới trên Hành tinh Đỏ; quan sát cơn bão bụi toàn cầu năm 2018 khiến xe tự hành Opportunity phải kết thúc sứ mệnh; ghi nhận các cơn bão Mặt Trời cực mạnh vào tháng 5/2024; theo dõi sự tương tác giữa khí quyển sao Hỏa và sao chổi Siding Spring khi thiên thể này bay ngang hành tinh ở khoảng cách cực gần.
Theo bà Shannon Curry, nhà nghiên cứu tại Đại học Colorado Boulder và là chủ nhiệm khoa học của sứ mệnh này, MAVEN đã thực sự làm thay đổi hiểu biết của chúng ta về khí quyển và quá trình tiến hóa của sao Hỏa. Bộ dữ liệu mà sứ mệnh để lại có ảnh hưởng to lớn đối với ngành khoa học hành tinh.
Dù đã chính thức ngừng hoạt động, những dữ liệu mà MAVEN thu thập được vẫn sẽ tiếp tục được các nhà khoa học nghiên cứu trong nhiều thập kỷ tới. Theo NASA, các kết quả từ MAVEN đặc biệt quan trọng trong việc đánh giá môi trường bức xạ và các biện pháp an toàn cần thiết trước khi con người có thể thực hiện những chuyến bay có người lái tới sao Hỏa trong tương lai.
Sự kết thúc của MAVEN đánh dấu việc NASA mất đi một trong những tàu quỹ đạo thành công và hiệu quả nhất từng hoạt động quanh Hành tinh Đỏ. Tuy nhiên, những đóng góp khoa học mà con tàu để lại sẽ tiếp tục là nền tảng cho các thế hệ sứ mệnh khám phá sao Hỏa tiếp theo.
