Khi lực lượng cứu hỏa đang căng mình đối phó với những đám cháy quy mô lớn tại Pháp và Tây Ban Nha, sự xuất hiện của "mây lửa" trở thành tâm điểm chú ý. Những đám mây này không chỉ là sản phẩm của các vụ hỏa hoạn cực lớn mà còn có khả năng tạo ra các hiện tượng thời tiết nguy hiểm, khiến đám cháy lan nhanh và khó kiểm soát hơn.
Mây lửa hình thành như thế nào?
Khi một vụ cháy rừng đạt đến quy mô và nhiệt độ cực cao, lượng nhiệt khổng lồ từ ngọn lửa hoạt động như một "ống khói" khổng lồ, đẩy không khí nóng, khói, tro bụi và hơi nước bốc lên rất nhanh.
Khi cột khói này vươn lên các tầng khí quyển lạnh hơn, thậm chí có thể chạm tới tầng bình lưu, áp suất không khí giảm khiến hơi nước ngưng tụ, tạo thành một đám mây khổng lồ có hình dạng giống cây nấm hoặc một cơn dông đen kịt.
Trong khi đó dưới mặt đất, sức nóng dữ dội của đám cháy tạo ra các luồng khí nóng bốc lên mạnh mẽ. Không khí lạnh từ xung quanh nhanh chóng tràn vào để thay thế, hình thành những cơn gió mạnh và thay đổi thất thường quanh khu vực cháy. Điều này khiến ngọn lửa liên tục đổi hướng và tạo ra những tình huống cực kỳ nguy hiểm cho lực lượng chữa cháy.
Mây lửa đặc biệt nguy hiểm
Mối đe dọa lớn nhất của mây pyrocumulonimbus là khả năng làm tăng tốc độ lan rộng của cháy rừng. Trong những điều kiện cực đoan, các đám mây này còn có thể tạo ra sét. Những tia sét có thể đánh xuống khu vực cách xa tâm đám cháy, làm bùng phát thêm nhiều điểm cháy mới.
Theo Giáo sư Craig Clements, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Liên ngành về Cháy rừng thuộc Đại học Bang San Jose, những cơn dông hình thành từ cột khói của đám cháy tạo ra các điều kiện thời tiết hỗn loạn và cực kỳ khó kiểm soát. Không chỉ vậy, các luồng khí bốc lên mạnh còn có thể cuốn theo những tàn lửa đang cháy lên độ cao lớn trước khi chúng rơi xuống cách đó nhiều kilomet. Nhờ vậy, ngọn lửa có thể vượt qua đường sá, sông suối hoặc các tuyến ngăn cháy để châm ngòi cho những đám cháy mới.
Ông S. Muthu Kumaran, Phó giáo sư nghiên cứu tại Khoa Kỹ thuật Phòng cháy chữa cháy của Viện Bách khoa Worceste, cho biết các đám mây này gần như có thể "tự tạo ra hành vi của đám cháy". Khi đủ mạnh, chúng duy trì việc vận chuyển tàn lửa trên quãng đường rất dài rồi rải chúng xuống nhiều nơi khác nhau, tạo ra các ổ cháy mới cách xa khu vực cháy chính.
Ngoài ra, những cơn gió thay đổi liên tục do mây lửa tạo ra khiến việc dự báo hướng cháy trở nên khó khăn hơn, đồng thời làm tăng nguy cơ cây đổ và đe dọa trực tiếp đến an toàn của lính cứu hỏa.
Trước đây, mây lửa từng xuất hiện trong nhiều thảm họa cháy rừng nghiêm trọng nhất thế giới, bao gồm mùa cháy rừng "Black Summer" tại Australia năm 2019 và các vụ cháy lớn ở bang California (Mỹ) năm 2022. Các vụ cháy rừng đang diễn ra tại châu Âu cũng làm dấy lên lo ngại mới sau khi giới chức Pháp cho biết đây có thể là lần đầu tiên nước này ghi nhận hiện tượng mây lửa.
Vì sao hiện tượng này xuất hiện tại châu Âu?
Theo các chuyên gia, những vụ cháy rừng tại Pháp và Tây Ban Nha là hệ quả của sự kết hợp giữa nắng nóng cực đoan, thời tiết khô hạn kéo dài và gió mạnh. Mùa hè năm nay, Tây Âu trải qua nhiều đợt nắng nóng kỷ lục trong khi lượng mưa rất thấp, khiến rừng trở nên khô kiệt và cực kỳ dễ bắt lửa.
Ông Kumaran cho biết, khi các đợt nắng nóng diện rộng xuất hiện, hạn hán xảy ra ở nhiều nơi, độ ẩm của thảm thực vật giảm rất nhanh, khiến chúng trở thành nguồn nhiên liệu lý tưởng cho lửa và làm tốc độ lan truyền của đám cháy tăng mạnh.
Trong lĩnh vực phòng cháy chữa cháy, "nhiên liệu" là toàn bộ thảm thực vật có thể cháy như cây cối, bụi rậm, cỏ, cành cây và thân gỗ khô. Thảm thực vật càng khô, đám cháy càng nóng và kéo dài lâu hơn, từ đó làm tăng khả năng hình thành mây lửa.
Tuy nhiên, không phải mọi vụ cháy rừng đều tạo ra hiện tượng này. Đám cháy phải đủ lớn để giải phóng lượng nhiệt khổng lồ, đồng thời điều kiện khí quyển cũng phải phù hợp để cột khói có thể bốc lên đủ cao và phát triển thành mây pyrocumulonimbus.
Biến đổi khí hậu có khiến mây lửa xuất hiện nhiều hơn?
Những vụ cháy rừng gần đây một lần nữa làm dấy lên tranh luận về tác động của biến đổi khí hậu đối với mùa cháy rừng ngày càng nghiêm trọng ở châu Âu. Trong hơn hai thập kỷ qua, diện tích rừng bị thiêu rụi mỗi năm trên khắp châu lục này đã tăng đều.
Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez cho rằng các vụ cháy không còn là những thảm họa đơn lẻ mà là biểu hiện của một cuộc khủng hoảng khí hậu sâu rộng. Ông nhấn mạnh: "Đây không còn là ngoại lệ mà đã trở thành thực tế mới. Đó là biểu hiện đau đớn nhất của tình trạng khẩn cấp về khí hậu, khiến các vụ cháy rừng thế hệ thứ sáu ngày càng dữ dội hơn, các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn và lãnh thổ của chúng ta trở nên dễ tổn thương hơn”.
Các chuyên gia cho biết biến đổi khí hậu không trực tiếp tạo ra mây lửa, nhưng lại khiến các điều kiện cần thiết để hiện tượng này xuất hiện trở nên phổ biến hơn rất nhiều. Giáo sư Craig Clements nhận định: "Vấn đề lớn nhất chính là biến đổi khí hậu. Một thế giới nóng lên với những mức nhiệt kỷ lục khiến thảm thực vật ngày càng khô hạn và dễ bốc cháy hơn”.
Điều đó làm dấy lên lo ngại rằng mây pyrocumulonimbus sẽ không còn là hiện tượng hiếm gặp, mà có thể trở thành một phần quen thuộc của các mùa cháy rừng tại châu Âu khi khí hậu trên lục địa này tiếp tục ấm lên.
