Trở thành người kết nối dòng chảy di sản với hơi thở đương đại, chị không chỉ gây dựng thương hiệu Bảo Xuyến Lâm mà còn lồng ghép vào đó câu chuyện nhân văn về hành trình “chữa lành”, kiến tạo cơ hội cho cộng đồng người yếu thế.
***
Khởi đầu từ những ngã rẽ và cái duyên với di sản thất truyền
PV: Đâu là bước ngoặt đã đưa chị chạm ngõ loại hình nghệ thuật đặc biệt này?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Chặng đường học tập và làm việc của tôi khá dài, có thể ví như một hành trình 10 năm đi tìm chính bản thân mình. Từ nhỏ, tôi đã đam mê thời trang, từng theo học nhà thiết kế Ngô Thái Uyên và đạt giải Nhì cuộc thi “Hãy tỏa sáng!” của báo Thế giới Văn hóa khi mới 17-18 tuổi. Sau đó, tôi học tại Học viện Quốc tế Raffles, rồi rẽ hướng sang học báo chí đa phương tiện và làm sản xuất TVC quảng cáo.
Dù công việc khi ấy rất ổn định, tôi luôn cảm thấy mình chưa thực sự chạm đến điều mình muốn làm nhất: biến những ý tưởng sáng tạo thành sản phẩm thực tế mang giá trị văn hóa. Trong một lần tình cờ tìm hiểu các loại hình nghệ thuật, tôi bị thu hút bởi một chiếc đồng hồ nước ngoài chế tác bằng kỹ thuật enamel (tráng men). Càng đào sâu nghiên cứu, tôi càng ngỡ ngàng khi biết Việt Nam cũng từng có một đỉnh cao nghệ thuật tương tự là Pháp lam Huế, nhưng đã bị mai một và thất truyền sau sự suy tàn của triều Nguyễn. Tình yêu với di sản cứ thế lớn dần và giữ chân tôi lại trên con đường này từ cuối năm 2023 đến nay.
Ngay từ khi còn rất trẻ, tôi đã luôn đau đáu suy nghĩ: Các giá trị văn hóa truyền thống cần phải được chuyển hóa thành những sản phẩm hữu dụng, hiện diện và chạm đến đời sống hằng ngày của con người.
PV: Là một người “tay ngang” tự mày mò hồi sinh một nghề đã thất truyền, không trường lớp chính quy nào ở Việt Nam đào tạo, chị đã làm thế nào để vượt qua giai đoạn thử nghiệm công thức đầy gian nan ấy?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Giai đoạn bắt đầu từ cuối năm 2023 đến hết năm 2024 là khoảng thời gian tôi nản lòng nhất. Ở Việt Nam gần như không có tư liệu chính thống, số người theo đuổi Pháp lam chuyên sâu chỉ đếm trên đầu ngón tay. Tôi phải tự đầu tư máy móc, thiết bị dù bản thân thiên về nghệ thuật, không có nền tảng về cơ khí.
Tôi phải tự mình thử nghiệm hàng trăm mẫu men: Tại sao màu này nung không lên? Vì sao xuất hiện bọt khí, men bị nứt? May mắn là dù thất truyền ở Việt Nam, Pháp lam lại rất phát triển trên thế giới. Tôi tìm vào các hội nhóm quốc tế, đăng câu hỏi lên các diễn đàn, đọc kinh nghiệm xử lý lỗi của các nghệ nhân nước ngoài để tự tích lũy kiến thức. Đến đầu năm 2025, chiếc đồng hồ hình sư tử đầu tiên hoàn thiện chính là cột mốc đánh dấu tôi đã thực sự làm chủ được kỹ thuật chế tác này.
PV: Chị có thể chia sẻ cụ thể hơn về quy trình để thổi hồn vào một tác phẩm Pháp lam? Đâu là công đoạn đòi hỏi sự khắt khe nhất?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Hiện tại, tôi chủ yếu thực hiện theo hai kỹ thuật: Cloisonné (uốn dây kim loại tạo họa tiết) và Champlevé (chạm khắc tạo ô chứa men). Đầu tiên, tôi sẽ phác thảo thiết kế trên giấy hoặc iPad. Với các sản phẩm thủ công độc bản, tôi tự uốn từng sợi dây bạc hoặc đồng theo đúng thiết kế; còn với sản phẩm cần độ đồng đều cao như khuy áo cao cấp, công nghệ laser sẽ hỗ trợ phần tạo phôi. Sau đó, men màu được đổ vào các khoang kim loại và đưa vào lò nung. Quá trình đổ men, nung và mài sáng phải lặp đi lặp lại từ 5 đến 7 lần để sản phẩm đạt độ hoàn thiện, không bị nứt và tỷ lệ bọt khí thấp nhất.Công đoạn thách thức nhất chính là kiểm soát nhiệt độ và thời gian nung. Mỗi sản phẩm tùy kích thước và độ dày lớp men mà chỉ được nung dưới 2 phút. Chỉ cần chênh lệch vài chục giây, chất lượng và màu sắc của men đã thay đổi hoàn toàn. Điều này không có công thức cố định mà đòi hỏi người làm phải quan sát thật nhiều bằng trực giác và kinh nghiệm tích lũy.
 |
Từng chi tiết hoa văn trên sản phẩm Pháp lam đều được định hình cẩn thận. (Ảnh: NVCC) |
Đưa Pháp lam từ cung đình xuống phố
PV: Sau khi đã làm chủ được kỹ thuật nung men, chị quyết định thành lập thương hiệu Bảo Xuyến Lâm. Ý nghĩa và định hướng cốt lõi của thương hiệu này là gì, thưa chị?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Cái tên “Bảo Xuyến Lâm” mang một ý nghĩa rất đặc biệt với tôi. Bảo là trân quý, Xuyến là trang sức vòng tay, Lâm trong từ “giá lâm” mang ý nghĩa là đi vào. Tôi mong muốn những món trang sức trân quý này sẽ đi vào đời sống của khách hàng như một biểu tượng của sự may mắn và nét đẹp văn hóa.
Xa hơn việc khẳng định một thương hiệu cá nhân, tôi luôn ấp ủ ước mơ đưa các sản phẩm thủ công mang đậm bản sắc Việt Nam có một chỗ đứng vững chắc trên bản đồ trang sức nghệ thuật thế giới. Để hiện thực hóa điều đó, Bảo Xuyến Lâm định vị vào phân khúc khách hàng yêu mến văn hóa truyền thống nhưng có gu thẩm mỹ hiện đại, chuộng tính độc bản của đồ thủ công tinh xảo thông qua 4 dòng sản phẩm chính nhằm đưa di sản vào dòng chảy đương đại. Thứ nhất là dòng sản phẩm gắn với các giá trị văn hóa và tinh thần, đưa những câu chuyện tích cực, biểu tượng tốt đẹp của truyền thống vào các vật dụng quen thuộc trong đời sống. Ví dụ như chiếc bật lửa lấy cảm hứng từ quẻ Càn trong Kinh Dịch biểu thị sự may mắn để mọi người tặng nhau đầu năm.
Thứ hai là dòng phụ kiện dành cho nam giới, đánh vào mảng thị trường hàng nội địa tinh xảo đang rất thiếu tại Việt Nam. Chúng tôi tập trung làm các sản phẩm chỉn chu, độc bản như cufflinks, kẹp cà vạt (tiêu biểu là chiếc kẹp cà vạt “Starry Night” theo đơn đặt hàng riêng).
Thứ ba là dòng quà tặng du lịch, mang hình ảnh địa danh, con người Việt Nam, được ký gửi tại các khách sạn, shop decor ở trung tâm để tiếp cận khách du lịch quốc tế.
Đặc biệt, chúng tôi cũng hướng tới phân khúc quà tặng ngoại giao cao cấp, nơi mỗi sản phẩm đều tự kể một câu chuyện lịch sử của văn hóa Việt. Dòng quà tặng ngoại giao này hướng tới các doanh nghiệp cần tặng quà cho đối tác nước ngoài.
 |
Bộ trang sức dành cho nam giới Starry Night Enamel Tie clip & Cufflinks. (Ảnh: NVCC) |
Giá sản phẩm hiện tại tôi đưa ra cho khách hàng gần như chỉ ở mức huề vốn. Đó là cách tôi tự bù đắp chi phí marketing, với mục tiêu lớn nhất là để công chúng biết đến và chấp nhận Pháp lam trước đã.
PV: Khi đưa một loại hình nghệ thuật vốn chỉ dành cho vua chúa ngày xưa tiếp cận công chúng hiện đại, chị gặp áp lực như thế nào về bài toán kinh tế và truyền thông giáo dục thị trường?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Áp lực kinh tế lớn nhất là chi phí đầu tư máy móc và nguyên liệu thử nghiệm ban đầu rất cao, trong khi sản phẩm làm ra không phải cứ bán là có người mua ngay. Thử thách lớn nhất lại nằm ở khâu truyền thông. Trước đây, khi nghe đến “Pháp lam”, nhiều người hoàn toàn xa lạ, có người còn nhầm với thư pháp hay đồ mặc đi chùa.
Tôi phải tích cực xuất hiện trên các chương trình truyền hình, báo chí để giải thích Pháp lam là gì. Đến nay, tôi rất vui khi thấy nhiều bạn trẻ chủ động nhắn tin chia sẻ rằng họ biết đến Pháp lam qua truyền thông và tìm đến ủng hộ sản phẩm. Pháp lam vốn là dòng sản phẩm cao cấp do chi phí nhân công và nguyên liệu đắt đỏ, nhưng tôi luôn nỗ lực dung hòa để mức giá tiếp cận được người trẻ yêu văn hóa.
Hành trình “chữa lành” và khát vọng kiến tạo sinh kế cho cộng đồng
PV: Bên cạnh công việc kinh doanh, chị Đặng Hương Quỳnh còn được biết đến với các dự án cộng đồng rất ấm áp. Nguồn cảm hứng nào đã thôi thúc chị hướng doanh nghiệp của mình đến các giá trị xã hội như vậy?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Nguồn cảm hứng này bắt nguồn từ một thần tượng thời niên thiếu của tôi. Năm 15-16 tuổi, khi học tại Trung tâm tiếng Nhật Gấu Trúc, tôi may mắn được gặp ngài Sugi Ryotaro - Đại sứ đặc biệt Việt - Nhật. Bên cạnh những thành tựu nổi bật trong nghệ thuật, ông còn để lại dấu ấn trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế và các hoạt động xã hội vì cộng đồng. Hình mẫu của ông đã “ghim” vào tâm trí tôi một ước mơ: “Sau này, mình cũng phải tạo ra những giá trị tích cực cho xã hội bằng nghệ thuật”. Khi tôi đến với Pháp lam, đó là thời cơ chín muồi để tôi thực hiện lý tưởng này. Tôi xác định Bảo Xuyến Lâm sẽ luôn đi theo hướng một doanh nghiệp sáng tạo gắn liền với hỗ trợ cộng đồng.
PV: Được biết gần đây, chị đã tổ chức thành công workshop “Chạm nghệ thuật bằng đa giác quan” dành riêng cho các bạn khiếm thính?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Đó là một kỷ niệm vô cùng hạnh phúc. Ban đầu, các bạn khiếm thính khá khép kín, thậm chí không dám phản hồi tin nhắn email cũng như cuộc gọi xác nhận vì sợ bị lừa đảo. Nhưng ngày diễn ra workshop, các bạn đến rất đông, có sự hỗ trợ của một bạn sinh viên ngành Việt Nam học làm phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu. Tôi chọn chủ đề xoay quanh chữ “An” - gồm bộ Miên (mái nhà) và bộ Nữ (người phụ nữ), biểu tượng của sự bình yên. Tôi hỏi các bạn: “Điều gì khiến bạn thấy an lòng nhất?” và hướng dẫn các bạn tự vẽ, tự phối màu men Pháp lam để thể hiện câu trả lời của mình.
Có một điều khiến tôi vô cùng bất ngờ: Người nghe nói (Pv - được sử dụng khá phổ biến trong cộng đồng người điếc Việt Nam để chỉ những người có khả năng nghe và nói bằng lời nói thông thường) khi làm xưởng vẽ thường vừa làm vừa trò chuyện nên mất nhiều thời gian, có nhóm mất cả ngày. Nhưng các bạn khiếm thính lại có sự tập trung cao độ, đôi tay giao tiếp bằng ký hiệu rất khéo léo và dẻo dai. Các bạn hoàn thiện sản phẩm cực kỳ nhanh chỉ trong một buổi chiều và ra về với niềm vui rạng rỡ. Điều đó chứng minh các bạn hoàn toàn có năng lực hòa nhập và sáng tạo nghệ thuật không thua kém bất kỳ ai.
 |
Không khí ấm cúng tại buổi workshop “Chạm nghệ thuật bằng đa giác quan”. (Ảnh: NVCC) |
Ngoài ra, tôi cũng vừa tổ chức workshop cho trẻ em Mông ở Suối Giàng, mang các sản phẩm mang họa tiết thổ cẩm trên nền Pháp lam về Hà Nội triển lãm để gây quỹ mua sách vở cho các em.
 |
Workshop cho trẻ em người Mông ở Suối Giàng. (Ảnh: NVCC) |
PV: Định hướng lâu dài của chị trong việc đồng hành cùng những người bạn đặc biệt này trên con đường phát triển Pháp lam là gì?
Chị Đặng Hương Quỳnh: Hiện tại, tôi đang bắt đầu tuyển dụng và đào tạo nghề miễn phí cho hai bạn khiếm thính tại xưởng. Tôi không hứa hẹn trước một tương lai quá xa vì còn phụ thuộc vào đam mê của các bạn, nhưng trước mắt tôi muốn tạo cho các bạn một cơ hội tiếp cận nghề nghiệp bài bản.
Tôi được biết Đại sứ quán hoặc một số đơn vị như trường Đại học Sư phạm có mảng du lịch chuyên đón các đoàn khách khiếm thính nước ngoài đến Việt Nam. Khách quốc tế rất chuộng trải nghiệm thủ công bản địa. Tôi kỳ vọng trong tương lai, chính những bạn khiếm thính do tôi đào tạo sẽ là người đứng lớp, dùng ngôn ngữ ký hiệu của cộng đồng mình để hướng dẫn và kể câu chuyện di sản Pháp lam Việt Nam cho bạn bè quốc tế.
PV: Xin cảm ơn chị Hương Quỳnh về cuộc trò chuyện truyền cảm hứng này. Chúc chị và Bảo Xuyến Lâm sẽ đạt được những cột mốc rực rỡ hơn nữa trong tương lai.
