Từ câu chuyện truyền nghề đến hành trình đổi mới sáng tạo, nghệ nhân Đức Tân đã chia sẻ những suy nghĩ về con đường phát triển của làng nghề trong bối cảnh hiện nay.
***
PV: Giữa thời đại công nghiệp khi máy móc có thể làm ra hàng vạn sản phẩm giống hệt nhau vừa nhanh vừa rẻ, điều gì cốt lõi nhất giúp một làng nghề thủ công như Bát Tràng vẫn đứng vững và phát triển bền bỉ đến hôm nay?
Nghệ nhân Trần Đức Tân: Theo tôi, điều cốt lõi giúp Bát Tràng đứng vững đến hôm nay là tư duy làm nghề, cùng khả năng tạo ra những giá trị mà máy móc không thể thay thế.
Quan trọng hơn, Bát Tràng phải tạo dựng được giá trị nhận diện riêng. Đó không chỉ là thương hiệu của làng nghề mà còn là một phần nhận diện văn hóa của quốc gia thông qua sản phẩm gốm. Bên cạnh việc gìn giữ nghề truyền thống thì người làm gốm phải không ngừng cập nhật công nghệ, đặc biệt trong thời đại số và hội nhập quốc tế hiện nay.
Đằng sau mỗi sản phẩm không chỉ là công năng sử dụng mà còn là giá trị văn hóa, là câu chuyện của làng nghề, của mỗi gia đình và mỗi người thợ. Chính việc tôn vinh những giá trị đó đã tạo nên lối đi riêng và sức sống bền vững cho gốm Bát Tràng.
PV: Bát Tràng đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ nhờ sự tiếp nối của các thế hệ người làm gốm. Vậy “truyền nghề” thực sự là truyền lại những điều gì cho lớp trẻ?
Nghệ nhân Trần Đức Tân: Theo tôi, truyền nghề không chỉ là truyền kỹ năng làm gốm mà quan trọng hơn là truyền tư duy nghề và nhận thức thẩm mỹ cho thế hệ trẻ. Người làm gốm phải hiểu được giá trị và thông điệp văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm, bởi đó không chỉ là dấu ấn của cá nhân mà còn là bản sắc của cả làng nghề.
Bên cạnh đó, người trẻ cần biết đổi mới, tiếp cận công nghệ hiện đại và xu hướng của thời đại. Tuy nhiên, dù sáng tạo đến đâu, điều cốt lõi vẫn là gìn giữ và tôn vinh giá trị văn hóa, thương hiệu của gốm Bát Tràng qua từng sản phẩm.
PV: Với kinh nghiệm làm nghề suốt hơn 40 năm nay, theo ông, điều quan trọng nhất của nghề gốm người học nghề cần biết là gì?
Nghệ nhân Trần Đức Tân: Điều quan trọng nhất của nghề gốm không nằm ở kỹ thuật hay kiểu dáng sản phẩm, mà nằm ở tình cảm, bàn tay và hơi thở của người làm nghề.
Kiểu dáng hay kỹ thuật đều có thể học được và nhiều người có thể làm giống nhau. Nhưng điều tạo nên giá trị riêng của một sản phẩm gốm chính là cảm xúc và dấu ấn của người nghệ nhân. Từ một khối đất sét vô tri, người làm gốm phải thổi vào đó một câu chuyện, một sức sống để sản phẩm có hồn và mang bản sắc riêng.
Khi trải qua quá trình tạo hình, trang trí men màu và nung trong lửa, sản phẩm không chỉ trở thành một vật dụng phục vụ đời sống mà còn là một tác phẩm nghệ thuật chứa đựng giá trị văn hóa. Đằng sau mỗi sản phẩm là tâm sức của người nghệ nhân và tinh thần của một làng nghề có lịch sử hàng nghìn năm. Vì vậy, người học nghề trước hết phải biết trân trọng những giá trị ấy và làm nghề bằng cả trái tim của mình.
PV: Làm cách nào để vừa giúp thế hệ kế cận bảo tồn những kỹ nghệ cốt lõi của cha ông, vừa thổi được dấu ấn cá nhân vào tác phẩm mà không biến thành một "bản sao" của người thầy?
Nghệ nhân Trần Đức Tân: Làm gốm thì đều phải học hỏi, không có cái gì tự dưng mà có. Thế hệ đi trước để lại kinh nghiệm, tinh hoa, mình lấy cái "sườn" cơ bản đó làm bệ phóng. Nhưng điều quan trọng nhất là tôi luôn mong các bạn trẻ phải có lối đi riêng và tư duy nhận thức nghệ thuật độc lập.
Mỗi người có một cá tính, có người mạnh mẽ, có người tĩnh lặng. Cuối cùng, cái cá tính đó phải được gửi gắm vào trong gốm để tạo ra những sản phẩm độc đáo, vừa giữ được tinh thần truyền thống, vừa có dấu ấn cá nhân. Học từ thế hệ trước nhưng tuyệt đối đừng sao chép nhau, đấy mới là hướng đi thành công.
Tôi cũng luôn trăn trở về việc tạo nên dấu ấn của thời đại cho gốm Bát Tràng. Qua các thời kỳ như Lý, Trần, Lê, mỗi giai đoạn đều có một diện mạo gốm riêng. Vậy gốm của thế kỷ XX, XXI sẽ được nhận diện như thế nào? Nếu chúng ta chỉ quay về những mẫu gốm của vài trăm năm trước rồi lặp lại, làng nghề sẽ rất khó phát triển. Tôi mong những người làm nghề hôm nay có thể sáng tạo nên những sản phẩm để hàng trăm năm sau, khi nhìn lại, người ta sẽ nhận ra: Đây là gốm Bát Tràng của thế kỷ XXI.
PV: Khi truyền nghề cho thế hệ trẻ hiện nay, có điều gì trong tư duy của họ khiến ông lo ngại không?
Nghệ nhân Trần Đức Tân: Tôi không lo ngại về tư duy mới hiện đại của các bạn trẻ mà chỉ lo một điều là hiện tượng sao chép, dẫm chân lên nhau xuất hiện trong làng nghề. Điều đó chứng tỏ rằng người đó thiếu đi sự sáng tạo độc lập, rõ ràng họ có năng lực làm được nhưng lại ỷ lại vào thành quả sáng tạo của người khác để làm nhái theo. Đó là điều khó tránh khỏi ở các làng nghề truyền thống.
Tuy nhiên, gần đây tôi thấy nhiều bạn trẻ đã định hình được phong cách riêng rất rõ rệt. Dấu ấn cá nhân của họ chính là động lực cho sự phát triển của làng nghề, mang lại nét riêng biệt cho từng cơ sở sản xuất.
 |
Những đôi bàn tay trẻ đang tiếp nối nghề gốm truyền thống, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị của làng nghề Bát Tràng. |
PV: Nếu được gửi gắm một lời tâm huyết nhất đến những người trẻ đang có ý định gắn bó đời mình với nghề thủ công truyền thống, ông sẽ nói với họ điều gì?
Nghệ nhân Trần Đức Tân: Tôi chỉ mong muốn các bạn trẻ hãy cứ giữ đam mê trong mình, nhưng cái đam mê đó phải hội tụ được những điều mới nhất của xã hội bây giờ cần. Cái "tôi" của mình trong sản phẩm là nghệ thuật, nhưng sự hội nhập của nó là văn hóa. Tiếp cận tất cả những gì tinh túy của gốm quốc tế cũng như ở một làng nghề phát triển, đó là thông điệp văn hóa và câu chuyện văn hóa.
Bởi vì làng nghề trong thời gian tới sẽ phát triển theo hướng công nghiệp và thương mại, mà thương mại là điều rất quan trọng. Các bạn trẻ làm ra một sản phẩm đẹp nhưng các bạn phải thổi hồn, thổi được thông điệp vào sản phẩm. Chính mình là chủ của sản phẩm nhưng mình cũng phải là một "đại sứ" thông qua tác phẩm đấy để nói lên câu chuyện của mình. Như một nghệ sĩ, mình có thể bình luận về tác phẩm của mình, có thể là một chuyên gia về nghệ thuật, một nghệ sĩ chứ không chỉ thuần túy là một người nghệ nhân nữa.
Và cuối cùng, mình phải là một doanh nghiệp, mình có thể đứng trước công chúng hoặc đứng trước khách hàng để lan tỏa được những thông điệp đằng sau sản phẩm đó. Như vậy sản phẩm mới thành công.
Nghề gốm Bát Tràng có thể bắt đầu từ đất và lửa, nhưng để tồn tại lâu dài, có lẽ nó cần nhiều hơn thế. Đó là sự trao truyền giữa các thế hệ, là tình yêu nghề được gìn giữ qua năm tháng và là khát vọng không ngừng đổi mới để thích ứng với thời đại. Khi những người trẻ biết tiếp nhận tinh hoa của cha ông, đồng thời tạo nên dấu ấn riêng của mình, ngọn lửa của làng nghề sẽ tiếp tục được thắp sáng. Bởi suy cho cùng, điều làm nên sức sống bền bỉ của Bát Tràng không chỉ nằm trong những sản phẩm gốm, mà còn ở những con người vẫn đang ngày ngày kể tiếp câu chuyện của làng nghề bằng chính đôi bàn tay và tâm huyết của mình.
PV: Xin cám ơn ông về những chia sẻ./.
