Thế nhưng, bên cạnh những gì được khắc ghi trên đá, còn có một di sản sâu sắc hơn đã góp phần lưu giữ ký ức của vùng đất này qua nhiều thế hệ: truyền thống kể chuyện bằng lời nói.
Những người kể chuyện của AlUla được gọi là Rawi. Trong truyền thống văn học Ả Rập cổ điển, Rawi là người được giao nhiệm vụ ghi nhớ, truyền lại và thổi hồn vào những bài thơ vốn chỉ tồn tại trong trí nhớ và giọng nói của con người. Chính họ là những người giữ cho những vần thơ ấy không bị mai một theo thời gian.
Tại AlUla, vai trò của Rawi đã vượt xa việc gìn giữ thi ca. Họ trở thành những người lưu giữ ký ức tập thể của cộng đồng. Kho tàng mà các Rawi bảo tồn không nằm trong thư viện hay bảo tàng, mà hiện diện trong chính trải nghiệm sống của người dân AlUla, những câu chuyện vượt ra ngoài các ghi chép lịch sử, kết nối quá khứ với hiện tại bằng những sợi dây vô hình nhưng bền chặt.
Adel Alanzi, một Rawi đang làm việc tại Ủy ban Hoàng gia AlUla (RCU), lớn lên cùng những câu chuyện của ông bà. Những ký ức về Hegra, về các tuyến đường hành hương cổ xưa hay những đoàn lữ hành từng làm nên sức sống của thung lũng này đã trở thành kim chỉ nam trong cuộc đời anh.
Đối với Adel, vai trò của một Rawi được gói gọn trong ba từ: đam mê, sứ mệnh và trách nhiệm.
Anh cho rằng truyền thống kể chuyện không phải là màn tái hiện quá khứ, mà là một cây cầu sống động nối liền các thế hệ. Trong số những câu chuyện được nghe từ thời thơ ấu, Adel đặc biệt xúc động trước những ký ức về hành trình Hajj và những người từng đi qua AlUla trên đường đến thánh địa Mecca.
Không chỉ nam giới, phụ nữ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ truyền thống truyền khẩu của AlUla.
Kholouf Alanzi, một nữ Rawi, cho biết công việc của bà gắn liền với việc bảo tồn những giá trị gia đình, các nghi lễ cộng đồng và những dịp lễ hội truyền thống.
“Câu chuyện quan trọng nhất đối với tôi là những ký ức về gia đình chăm sóc nông trại và mảnh đất của mình. Bà tôi thường nói rằng chăm sóc một cây cọ cũng giống như chăm sóc tương lai”, bà chia sẻ.
Đối với Kholouf, những câu chuyện không tồn tại như một phần riêng biệt của văn hóa. Chúng hiện diện trong từng hoạt động đời thường, từ lao động, sinh hoạt gia đình đến các cuộc gặp gỡ cộng đồng. Chính điều đó đã tạo nên bản sắc độc đáo của AlUla.
Ngày nay, nhân loại đang sống trong thời kỳ mà việc ghi chép và lưu trữ thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Thông tin có thể lan truyền khắp thế giới chỉ trong vài giây.
Tuy nhiên, nghịch lý là các truyền thống truyền khẩu trên toàn cầu lại đang biến mất với tốc độ nhanh hơn khả năng ghi nhận và bảo tồn của chúng ta.
Điều đang dần mai một không chỉ là những câu chuyện, mà còn là sự kết nối giữa con người với con người. Một Rawi không đơn thuần kể lại lịch sử; họ mang đến cảm xúc, bối cảnh và chiều sâu văn hóa mà những trang sách hay tài liệu viết khó có thể tái hiện trọn vẹn.
Chính vì vậy, giá trị của các Rawi không nằm ở việc truyền tải kiến thức địa phương. Họ là tiếng nói sống động giúp vùng đất AlUla trở nên gần gũi, giàu cảm xúc và đầy ý nghĩa đối với những người tìm hiểu về nơi đây.
Mối quan hệ hợp tác giữa UNESCO và Ủy ban Hoàng gia AlUla được xây dựng trên nhận thức rằng di sản vật thể và phi vật thể là hai phần không thể tách rời.
Những công trình bằng đá của AlUla và những câu chuyện được các Rawi lưu giữ đều thuộc về cùng một bức tranh văn hóa. Vì thế, cả hai đều cần được bảo vệ và truyền lại cho các thế hệ tương lai.
Thông qua các chương trình hợp tác về diễn giải di sản và phát triển năng lực giao lưu văn hóa, UNESCO và RCU đang đào tạo, hỗ trợ và trao quyền cho các Rawi. Mục tiêu không chỉ là bảo tồn những tiếng nói của AlUla, mà còn giúp những câu chuyện ấy tiếp tục được lan tỏa qua nhiều thế hệ và đến với cộng đồng quốc tế.
Trong một thế giới thay đổi từng ngày, các Rawi vẫn âm thầm thực hiện sứ mệnh của mình: gìn giữ ký ức, kết nối con người với quá khứ và đảm bảo rằng những câu chuyện làm nên linh hồn của AlUla sẽ không bao giờ bị lãng quên.
