Những năm gần đây, xung đột bạo lực tại khu vực Mopti của Mali đã gây ra những tổn thất nghiêm trọng cho Vách đá Bandiagara. Trước tình hình đó, UNESCO cùng Chính phủ Mali và Liên minh Quốc tế Bảo vệ Di sản tại Các Khu vực Xung đột (ALIPH) đã triển khai một chương trình phục hồi quy mô lớn nhằm tái thiết các công trình bị phá hủy và hỗ trợ cộng đồng địa phương.
Vách đá Bandiagara là nơi sinh sống của 289 ngôi làng thuộc nhiều cộng đồng dân tộc khác nhau như Dogon, Fulani, Bozo, Bambara và Songhai. Trong nhiều thế kỷ, các cộng đồng này đã duy trì mối quan hệ thiêng liêng với môi trường tự nhiên thông qua các nghi lễ, truyền thống văn hóa và phong cách kiến trúc độc đáo, tạo nên một cảnh quan văn hóa có giá trị nổi bật toàn cầu.
Năm 2019, làn sóng bạo lực lan rộng tại vùng Mopti đã dẫn đến việc nhiều ngôi làng nằm trong khu di sản và vùng đệm bị phá hủy một phần hoặc hoàn toàn. Hàng loạt ngôi nhà cổ, kho chứa lương thực và các toguna - công trình truyền thống dùng làm nơi họp bàn, đối thoại và tham vấn cộng đồng đã bị hư hại nghiêm trọng hoặc bị san phẳng.
Không chỉ ảnh hưởng đến các công trình kiến trúc, xung đột còn làm suy yếu cấu trúc xã hội và đe dọa việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của cư dân địa phương.
Để ứng phó với tình trạng này, năm 2021 UNESCO đã khởi động dự án mang tên “Tái thiết và phục hồi di sản kiến trúc tại Vách đá Bandiagara” với nguồn tài trợ từ ALIPH. Dự án được thực hiện chặt chẽ cùng Bộ Thủ công mỹ nghệ, Văn hóa, Khách sạn và Du lịch Mali, chính quyền địa phương và các cộng đồng cư dân trong khu vực.
Ban đầu, chương trình tập trung vào bốn ngôi làng gồm Djombolo, Tégourou, Ogossagou và Sobane-Da. Sau đó, phạm vi dự án được mở rộng sang năm địa phương khác là Ireli, Koundou, Sangha-Bongo, Banani, Dourou cùng thị trấn Bandiagara.
Với cách tiếp cận kết hợp giữa bảo tồn văn hóa, phát triển kinh tế và sự tham gia của cộng đồng, dự án đã đạt được nhiều kết quả đáng kể: Tái thiết 345 ngôi nhà và kho chứa lương thực; Phục hồi 9 công trình toguna tại tám ngôi làng và thị trấn Bandiagara; Cung cấp nhạc cụ cho dàn nhạc khu vực Bandiagara nhằm góp phần duy trì đời sống văn hóa địa phương.
Bên cạnh công tác bảo tồn di sản, dự án còn chú trọng hỗ trợ sinh kế cho người dân. Khoảng 20 tấn ngũ cốc đã được phân phát cho các cộng đồng thụ hưởng nhằm giảm bớt tình trạng mất an ninh lương thực.
Các hoạt động tạo thu nhập, đặc biệt dành cho phụ nữ, cũng được triển khai rộng rãi. Đồng thời, các khóa đào tạo về kỹ thuật xây dựng truyền thống đã giúp truyền lại kiến thức và tay nghề cho thế hệ trẻ, đồng thời tạo thêm cơ hội việc làm cho các nghệ nhân và thợ thủ công địa phương.
Việc chính thức khép lại dự án không đồng nghĩa với việc các nỗ lực bảo tồn dừng lại. Các đối tác tham gia đã tái khẳng định cam kết tiếp tục phát huy những thành quả đạt được thông qua việc nâng cao năng lực cho cộng đồng địa phương, xây dựng cơ chế giám sát dựa vào cộng đồng và mở rộng mô hình này sang các khu vực bị ảnh hưởng khác.
Trong giai đoạn tiếp theo, dự án mới mang tên “Giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và phát huy giá trị di sản Vách đá Bandiagara giai đoạn 2026–2028” sẽ được triển khai. Chương trình được kỳ vọng không chỉ bảo vệ di sản văn hóa quý giá của Mali mà còn giúp các cộng đồng địa phương tăng cường khả năng thích ứng trước những thách thức về khí hậu và an ninh trong tương lai.
