Quyết định thắt chặt hoạt động xuất khẩu kim loại đất hiếm này của Trung Quốc không chỉ nhằm mục đích củng cố quyền kiểm soát nguồn cung khoáng sản thiết yếu này, mà theo các chuyên gia phân tích, đây còn là một kế sách khá rủi ro nhằm buộc chính quyền Mỹ có những bước đi nhằm cải thiện tình hình quan hệ hai nước.
Có thể thấy, động thái từ phía Trung Quốc đã đem lại những hiệu quả rõ rệt khi nhắm thẳng đến Mỹ. Tổng thống Mỹ Donald Trump, đã chuyển trọng tâm chú ý trở lại vấn đề thương mại với Trung Quốc. Tuy nhiên, quyết định trên từ phía Bắc Kinh cũng khiến các chính phủ và doanh nghiệp châu Âu lo ngại, đồng thời châm ngòi cho một vòng đối đầu thương mại “ăn miếng trả miếng” mới làm chao đảo thị trường chứng khoán.
Vài ngày sau khi ông Trump tuyên bố sẽ áp thuế 100% đối với hàng hóa Trung Quốc kể từ tháng 11, Trung Quốc đã đưa năm công ty con của một tập đoàn vận tải biển Hàn Quốc thuộc sở hữu của Mỹ vào danh sách trừng phạt. Ngày 14/10, người đứng đầu Nhà Trắng lại tiếp tục đe dọa sẽ ngừng hoàn toàn việc nhập khẩu dầu ăn từ Trung Quốc.
Một ngày sau đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết chính phủ nước này sẽ đáp trả các biện pháp kinh tế của Trung Quốc bằng cách tăng cường kiểm soát các doanh nghiệp tư nhân của Mỹ trong các lĩnh vực chiến lược quan trọng.
Căng thẳng leo thang đe dọa xóa sạch mọi tiến triển mà hai bên đã đạt được trong 5 tháng qua nhằm dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt lẫn nhau. Điều này cũng đặt ra câu hỏi rằng liệu Bắc Kinh có đang đi quá xa khi công khai rằng họ sẵn sàng sử dụng khoáng sản đất hiếm như một vũ khí địa chính trị hay không?
Trung Quốc đã đáp trả lại quyết định ngày 29/9 của Bộ Thương mại Mỹ về việc mở rộng danh sách đen các công ty không được mua công nghệ Mỹ, trong đó có thể bao gồm cả các công ty Trung Quốc. Theo các nhà phân tích Trung Quốc, động thái này của Mỹ khiến Bắc Kinh bất ngờ bởi họ tin rằng hai nước đã tạm đạt được thỏa thuận “đình chiến” thương mại sau bốn vòng đàm phán và cuộc điện đàm ngày 19/9 giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Trump.
Việc Trung Quốc thể hiện quyền kiểm soát đối với đất hiếm gần như để “chọc giận” ông Trump hay cũng có thể là cách mà ông Tập Cận Bình dùng để chứng minh sức mạnh của mình trước công chúng trong nước trước cuộc họp quan trọng của nước này vào tuần tới.
Truyền thông Trung Quốc ca ngợi đất hiếm như “vũ khí tối thượng” trong các cuộc đàm phán thương mại với Mỹ. Một bình luận viên trên truyền hình cho rằng những hạn chế này đã giáng một “đòn chí mạng” đối với Mỹ.
Theo nhiều nhà phân tích, Bắc Kinh tin rằng động thái nhắm vào hàng ngàn công ty Trung Quốc của Bộ Thương mại Mỹ là hành động của các quan chức “diều hâu” trong chính quyền Trump. Bắc Kinh cho rằng ông Trump, người đang tập trung vào các cuộc đàm phán hòa bình ở Gaza và tình trạng đóng cửa của chính phủ Mỹ cần phải nhận thức được hậu quả của những động thái này.
Giáo sư Wu Xinbo, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quốc tế tại Đại học Fudan ở Thượng Hải cho biết: “Bằng cách tung ra đòn đáp trả rất mạnh mẽ về phía Mỹ, Bắc Kinh đang nhắc nhở tổng thống Mỹ Donald Trump rằng ông cần có cách tiếp cận thực tế trong quan hệ với Trung Quốc” và không để “những người theo chủ nghĩa bảo thủ can thiệp quá sâu vào mối quan hệ giữa hai nước”.
Câu hỏi hiện nay là liệu nước cờ của Bắc Kinh có thành công trong việc buộc chính quyền Trump nhượng bộ hay không, hay nó sẽ dẫn đến một cuộc chiến thương mại toàn diện, có thể kéo theo suy thoái kinh tế toàn cầu. Thực tế, động thái này đã gây ra làn sóng phản đối trên diện rộng. Ủy viên Thương mại Liên minh châu Âu cáo buộc Trung Quốc biến việc kiểm soát các khoáng sản thành “vũ khí” và kêu gọi khối EU phối hợp với nhóm G7 có những động thái phản ứng nhằm chống lại các biện pháp hạn chế.
“Trung Quốc đã tính toán sai lầm”, Yun Sun, Giám đốc chương trình Trung Quốc tại Trung tâm Stimson (bang Washington, Mỹ) đánh giá. “Người dân trên khắp thế giới đã chứng kiến những quy định này đều rất sốc và cho rằng đó là một phản ứng thái quá”.
Đối với Trung Quốc, việc đe dọa cắt đứt nguồn cung khoáng sản đất hiếm chính là “át chủ bài” trong việc cạnh tranh với Mỹ.
Bắc Kinh kiểm soát phần lớn nguồn cung kim loại này trên thế giới, một nguyên liệu vốn cần thiết cho hầu hết mọi công nghệ hiện đại ngày nay, bao gồm cả chất bán dẫn, robot và máy bay phản lực. Đầu năm nay, chiến thuật tương tự đã giúp nước này thuyết phục chính quyền Trump hoãn lại việc áp thuế cao đối với hàng hóa Trung Quốc.
Tuy nhiên lần này, Trung Quốc đã tiến xa hơn một bước. Nước này mở rộng các biện pháp kiểm soát ra ngoài phạm vi lãnh thổ, nghĩa là các nhà xuất khẩu ở bất kỳ đâu trên thế giới đều phải xin giấy phép nếu muốn bán các sản phẩm có chứa một lượng rất nhỏ đất hiếm của Trung Quốc.
Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà Trung Quốc thể hiện lập trường quyết đoán như vậy trước Hội nghị Trung ương 4 khóa XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc, sự kiện sẽ vạch ra bản kế hoạch định hướng phát triển chi tiết cho đất nước đông dân thứ hai thế giới trong 5 năm tới.
Khi căng thẳng một lần nữa leo thang, như dự kiến trước đó, không rõ liệu ông Trump và ông Tập có gặp nhau bên lề hội nghị thượng đỉnh Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương tại Hàn Quốc vào cuối tháng này hay không.
Ông Trump đã đăng một bài viết trên mạng xã hội Truth Social rằng Bắc Kinh đang gây ra những bất lợi cho nông dân trồng đậu nành ở Mỹ. Ông đe dọa sẽ hạn chế thương mại với Trung Quốc hơn nữa, bao gồm cả việc tẩy chay dầu ăn Trung Quốc.
Các nhà phân tích cho biết Trung Quốc “quá tự tin” rằng họ có thể khiến Washington rút lại lệnh trừng phạt mới nhất và đồng thời ngăn chặn mọi phản ứng tiêu cực nào trên phạm vi toàn cầu.
Tuy nhiên Trung Quốc khó có thể chịu đựng thêm căng thẳng thương mại bên cạnh những rắc rối hiện tại với Mỹ. Xuất khẩu là một trong số ít động lực tăng trưởng khi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đang chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài và vòng xoáy giảm phát, do tình trạng sản xuất dư thừa trong các ngành công nghiệp chủ chốt và giá cả sụt giảm.
Ông Evan S. Medeiros, chuyên gia nghiên cứu châu Á tại Đại học Georgetown, từng là cố vấn cho cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama nhận định, Trung Quốc có thể phản ứng mà không cần đe dọa sử dụng biện pháp cưỡng chế kinh tế đối với các đối thủ địa chính trị của mình.
“Đây là một cách rất “kỳ quặc” để thu hút sự chú ý của Trump”, Giáo sư Medeiros nói. “Người ta thu hút sự chú ý của ai đó bằng cách vẫy tay chứ không phải bằng cách trang bị vũ khí rồi hứa hẹn rằng bạn sẽ không dùng để bắn vào họ.”
Các biện pháp mới nhằm kiểm soát xuất khẩu đất hiếm được mô phỏng theo các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ có thể đã được chuẩn bị từ rất lâu trước khi chúng được công bố. Một số nhà phân tích nói điều này cho thấy Bắc Kinh chỉ đang tìm kiếm một cái cớ chẳng hạn như các quy định mới của Bộ Thương mại Mỹ để triển khai các biện pháp mới này.
“Về cơ bản, Chủ tịch Tập Cận Bình không muốn cung cấp cho Mỹ đất hiếm hay bất kỳ “tài nguyên chiến lược” nào mà họ có”, bà Kirsten Asdal, Giám đốc Công ty tư vấn Asdal Advisory cho biết. “Đảng Cộng sản Trung Quốc đã khẳng định rằng quốc gia nào kiểm soát được nguồn nguyên liệu đầu vào ở thượng nguồn sẽ nắm trong tay khả năng phát triển công nghệ tiên tiến nhất và ngăn chặn việc chuyển giao cho các quốc gia khác”.
Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả David Pierson tờ The New York Times.
