Với chiều dài khoảng 2 m và nặng khoảng 250kg, bức tượng Nữ thần Durga được tổ chức UNESCO công nhận là di sản thế giới, đã bị đánh cắp vào năm 2008 tại Thánh địa Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam.
Đây là thành quả sau quá trình điều tra trong thời gian dài của Văn phòng Cục Điều tra An ninh Nội địa Mỹ (HSI) đối với nhà buôn Douglas Latchford trong nỗ lực chống buôn bán bất hợp pháp các cổ vật, cũng như sự phối hợp tích cực giữa HSI với Cảnh sát London để trao trả cổ vật cho quốc gia bị đánh cắp.
Trước đó, ngày 22/6, Bộ Tư pháp Mỹ đăng thông cáo giải quyết vụ kiện dân sự, tịch thu 12 triệu USD từ việc bán cổ vật Đông Nam Á bị nhà buôn cổ vật Douglas Latchford đánh cắp.
Trong thông cáo, bộ trên cho biết năm 2019, nhà buôn Latchford bị truy tố về tội âm mưu lừa đảo có tổ chức cùng các tội danh khác, trong đó có việc bán cổ vật bị đánh cắp của Campuchia trên thị trường nghệ thuật quốc tế trong nhiều thập kỷ.
Ông Latchford đã làm giả giấy tờ xuất xứ, hóa đơn và chứng từ vận chuyển, đồng thời làm giả giấy tờ về quốc gia xuất xứ và năm khai quật của tác phẩm.
Từ năm 2003 - 2020, nhà buôn Latchford đã nhận được hơn 12 triệu USD tiền thanh toán cho việc bán cổ vật bị đánh cắp và buôn lậu từ Đông Nam Á cho người mua và đại lý ở Mỹ, sau đó chuyển ít nhất 12 triệu USD vào tài khoản ngân hàng tại Đảo Jersey (thuộc Vương quốc Anh).
Năm 2008 và 2009, Latchford đã sử dụng số tiền thu được từ việc bán đồ cổ bị đánh cắp và buôn lậu để mua bức tượng đồng Nữ thần Durga. Sau khi ông Latchford qua đời vào năm 2020, con gái của ông là bà Julia Copleston, được thừa kế từ cha mình hơn 125 bức tượng, di vật bằng vàng mà chính quyền cáo buộc đã đánh cắp từ Campuchia, cũng như tiền bạc.
Trong thoả thuận dàn xếp vụ kiện, bà Copleston đã đồng ý trả lại 12 triệu USD, cũng như đồng ý giao bức tượng đồng Nữ thần Durga, được cha mình mua bằng tiền bất hợp pháp, hiện đang lưu trữ tại Anh.
Theo thông tin HSI khai thác từ hồ sơ ngân hàng và email trao đổi mua bán của ông Latchford, ông đã tới Việt Nam vào tháng 11/2008 để mua một tác phẩm nghệ thuật và chỉ thị cho các nhân viên ngân hàng của mình gửi khoảng 2 triệu USD vào tài khoản ngân hàng của một người có địa chỉ email tiếng Việt.
Tháng 1/2009, ông Latchford gửi email cho một đại lý buôn cổ vật một bức ảnh bên dưới chụp tượng đồng Nữ thần Durga được đặt nằm ngửa, vẫn được bao phủ bởi bụi bẩn và khoáng chất, giống như vừa được khai quật. Ông Latchford xác định Mỹ Sơn của Việt Nam là địa điểm tượng Nữ thần Durga được tìm thấy.
Dựa trên tài liệu thu hồi được các nhóm đánh cắp và buôn lậu cổ vật, ban đầu, bức tượng Nữ thần Durga đã từng được rao bán cho một người mua ở Mỹ với giá 20 triệu USD, nhưng sau đó không thành công do người mua rút lại thoả thuận. Nhiều năm sau, trong một tài liệu tại Anh, giới buôn lậu cổ vật đã đưa giá trị của bức tượng lên tới 35 triệu USD trên thị trường chợ đen.
Đây là bức tượng rất hiếm và rất có giá trị, với niên đại trên 1.300 năm, cần được bảo quản, lưu trữ thật đặc biệt. Bức tượng đồng hiện được bảo quản trong phòng đặc chủng tại London và trong trạng thái tương đối hoàn chỉnh nếu quan sát bằng mắt thường từ bên ngoài.
Chuyên gia khảo cổ đánh giá dựa trên trang phục, họa tiết trang sức trên thân tượng thì đây có thể là bức tượng một nữ hoàng hoặc hoàng hậu. Trên thân tượng hiện có một số vết sứt và nứt vỡ ở vị trí hai tai tượng, một số ngón tay và bàn chân phải.
Tại buổi lễ tiếp nhận, Đại sứ Nguyễn Hoàng Long bày tỏ xúc động, cảm kích do chứng kiến khoảnh khắc rất đặc biệt khi một bảo vật quý giá quốc gia được trao trả lại cho Việt Nam.
Sau khi tiếp nhận bàn giao, Đại sứ Nguyễn Hoàng Long cho biết Đại sứ quán sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng trong nước, công ty lưu trữ và vận chuyển, bảo hiểm để vận chuyển an toàn bức tượng về Việt Nam.
