Theo đó, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc tại buổi làm việc với TP.HCM và các Bộ, ngành để tháo gỡ những điểm nghẽn, kết luận: Dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng là dự án lớn, trọng điểm, cấp thiết của thành phố nhưng quá trình triển khai gặp vướng mắc, dẫn tới chậm tiến độ kéo dài, gây bức xúc, ảnh hưởng đến đời sống dân sinh.
Hiện nay, cơ sở pháp lý để xử lý các vấn đề liên quan đến phương thức thanh toán của dự án đã đầy đủ, thành phố có đầy đủ thẩm quyền giải quyết vướng mắc. Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu TP.HCM và các cơ quan, đơn vị liên quan tập trung xử lý, khẩn trương hoàn thành công trình để đưa vào vận hành khai thác trong năm 2026 theo đúng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
 |
Dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng khởi công năm 2016 đến nay vẫn chưa thể hoàn tất. Ảnh do nhà đầu tư cung cấp vào năm 2017. |
Trả lời chuẩn xác nguyên nhân... dân mới hết khổ
Tiến sĩ Nguyễn Đức Thắng - nguyên Phó Văn phòng Phát triển bền vững, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) cho biết: Quy hoạch hệ thống thoát nước 752/QĐ-TTg được phê duyệt năm 2001, do Bộ Xây dựng (cũ) trình. Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng 1574/QĐ-TTg được phê duyệt năm 2008, do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (cũ) trình. Cả hai quy hoạch đều “lạc hậu” vì yếu kém về khoa học và UBND TP.HCM về chuyên môn đã phụ thuộc vào đó.
Quy hoạch thoát nước 752 đã được thực hiện. Hai nhà máy xử lý nước thải (XLNT) lớn nhất Đông Nam Á với kinh phí đầu tư rất lớn đã đi vào hoạt động... Nhà máy XLNT Bình Hưng công suất 469.000 m³/ngày đêm, thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt cho lưu vực kênh Tàu Hủ – Bến Nghé – kênh Đôi – kênh Tẻ. Nhà máy XLNT Nhiêu Lộc - Thị Nghè công suất 480.000 m³/ngày đêm cho các khu vực thuộc Quận 1, Quận 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình và một phần TP.Thủ Đức (cũ).
 |
Tiến sĩ Nguyễn Đức Thắng - nguyên Phó Văn phòng Phát triển bền vững, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính). |
Theo ông, hai nhà máy đã và sẽ để lại ba hậu quả lâu dài cho người dân thành phố, để phân tích về ba hậu quả này chúng ta phải thừa nhận thực tế: Một là hệ thống thoát nước của tất cả các thành phố ở Việt Nam là cống gộp thu gom chung tất cả nước thải sinh hoạt và nước mưa; Hai là sự lắng đọng, tích tụ bùn, đất cát và rác thải trong cống ngầm; Ba là trong tuyến cống thoát nước, nếu tại vị trí nào đó thiết diện cống bị hẹp lại do tích tụ bùn cát, hay đứt gãy, ví dụ là 40%. Lưu lượng thoát của toàn tuyến bị giảm 40%. Từ vị trí ấy ngược về đầu nguồn sẽ nhanh chóng bị úng ngập.
Từ đó, ông nhận định, đầu tiên hai vùng lưu vực sẽ gia tăng ngập úng cục bộ sau mưa. Trước kia thoát nước đổ ngay vào kênh rộng lớn, nay tất cả thu gom về một loạt cống ngầm nhỏ bé, đưa về các giếng thu vào cống ngầm lớn dẫn về nhà máy XLNT. Thứ hai là các kênh rạch này sẽ thường xuyên phơi đáy, lộ bùn bẩn khi triều rút. Và cuối cùng là hiệu suất XLNT sẽ yếu kém, chất lượng nước đầu ra dao động. Vì khi không mưa, nồng độ các chất ô nhiễm là rất cao, khi có mưa thì nồng độ các chất ô nhiễm là rất thấp. Hệ vi sinh XLNT khó mà thích nghi với những đột biến này.
 |
Thông tin do Tiến sĩ Nguyễn Đức Thắng cung cấp. |
Quy hoạch thủy lợi thoát nước 1574 gồm: Xây dựng tuyến đê bao dài 172km chạy suốt dọc bờ hữu sông Sài Gòn (từ Bến Sức, huyện Củ Chi cũ), đến sông Nhà Bè, sông Soài Rạp, đi tiếp dọc bờ tả sông Vàm Cỏ đến Vàm Cỏ Đông của tỉnh Long An (cũ); Xây 12 cống lớn (có cánh đóng/mở) và trạm bơm tại các cửa kênh, rạch lớn, khép kín các tuyến đê bao dài 172km... Hai nhiệm vụ trên thực hiện trong 5 năm và hoàn thành vào năm 2012.
Ông Nguyễn Đức Thắng đánh giá: Quy hoạch 1574 là rất yếu kém về mặt khoa học thủy lợi. Vì Sài Gòn ngày xưa cũng mưa lớn phủ trắng trời nhưng đâu có lũ, đâu có ngập cục bộ như ngày nay. Vì thiên nhiên, tạo hóa đã ban tặng cho TP.HCM một điều là mực nước cao nhất ghi được tại trạm thủy văn Phú An sông Sài Gòn vào mùa mưa lũ luôn thấp hơn mực nước cao nhất vào mùa khô, bình quân khoảng 8 cm. Điều kỳ lạ này không một nhà khoa học thủy lợi nào của Việt Nam biết đến.
Ngoài ra theo nhà khoa học Hồ Long Phi (2010), số liệu quan trắc đỉnh triều mấy chục năm qua tại Vũng Tàu cho thấy tác động biến đổi khí hậu chưa làm mực nước biển Đông dâng lên. Do vậy vào năm 2026 này, ông dự đoán độ dâng lên chỉ 5 mm, bằng hạt đỗ mà thôi. Còn vào năm 2100 là quá lâu... Vậy cái đê to lớn dài 172 km ấy và 12 cống lớn để làm gì?.
 |
Thông tin do Tiến sĩ Nguyễn Đức Thắng cung cấp. |
“Mười năm qua, Dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng (giai đoạn 1), gồm xây dựng 7,8km đoạn đê bao ven sông Sài Gòn với 6 cống kiểm soát triều lớn, tôi tạm cho là khối lượng công việc coi như hoàn tất. Tuy nhiên mục tiêu chống lũ bây giờ hủy bỏ chuyển sang chống triều cường. Mặc dù mực nước biển Đông chỉ dâng cao có 5 mm, và triều cường tại TP.HCM đã tồn tại cả nghìn năm rồi. Tại sao Sài Gòn ngày xưa người dân không bị triều cường làm ướt bàn chân? Tại sao bây giờ cứ triều cường là nhà dân một số vùng ngập đến đầu gối?” – ông đặt vấn đề và cho rằng:
“Tạm cho là khi triều cường dâng lên, 6 cống sẽ đóng lại, nước triều cường xin mời đứng ngoài. Nhưng nước biển không có ý thức tuân thủ nên chúng sẽ chạy đến vùng khác, chui vào vô vàn cống, kênh mương nhỏ đe dọa làm ngập vùng khác. Chưa tính đến 6 cống lớn khác vẫn còn chưa xây, đương nhiên triều cường sẽ “tập hậu” vào vùng được đóng cống bảo vệ. Máy bơm sẽ ra sức vận hành để bơm chúng và nước thải nội bộ qua cống hất ra ngoài. Quá mệt và phức tạp. Chống triều cường vùng này, đe dọa gia tăng ngập vùng khác. Chỉ có trả lời chuẩn xác nguyên nhân mới đề xuất được giải pháp cơ bản, lâu dài, dân mới hết khổ”.
“Giải quyết một lần, dứt điểm”
Chuyên gia Kinh tế, Tiến sĩ Lê Bá Chí Nhân cho rằng, chỉ đạo quyết liệt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Chính phủ cho thấy Dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng không còn là câu chuyện của riêng TP.HCM, mà đã trở thành vấn đề về kỷ luật thực thi và hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia. Tuy nhiên, để dự án hoàn thành đúng tiến độ, điều quan trọng không chỉ là đặt ra “tối hậu thư”, mà phải đồng thời tháo gỡ toàn bộ các điểm nghẽn về pháp lý, tài chính và cơ chế phối hợp.
 |
Chuyên gia Kinh tế, Tiến sĩ Lê Bá Chí Nhân |
Theo ông, giải pháp phù hợp nhất hiện nay là chuyển từ tư duy “xử lý từng vướng mắc” sang cơ chế “giải quyết một lần, dứt điểm”. Chính phủ cần giao một đầu mối chịu trách nhiệm toàn diện, với thẩm quyền đủ mạnh để xử lý đồng thời các vấn đề liên quan đến hợp đồng, thanh toán, kiểm toán, tín dụng và thủ tục đầu tư. Khi trách nhiệm được quy về một đầu mối, tiến độ sẽ được kiểm soát hiệu quả hơn.
Quan trọng không kém là phải bảo đảm nguyên tắc hài hòa lợi ích và chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và Nhà đầu tư. Dự án PPP chỉ có thể thành công khi các cam kết hợp đồng được tôn trọng và các phát sinh khách quan được xử lý trên cơ sở pháp luật, thay vì để kéo dài dẫn đến chi phí xã hội ngày càng lớn.
Việc tháo gỡ vướng mắc để tái khởi động Dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng mang ý nghĩa vượt xa phạm vi của một công trình hạ tầng. Đây thực chất là một quyết định đầu tư vào năng lực chống chịu của nền kinh tế đô thị và năng lực cạnh tranh dài hạn của TP.HCM.
Ngập lụt không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn làm gia tăng chi phí logistics, gián đoạn chuỗi cung ứng, giảm năng suất lao động và làm tăng chi phí kinh doanh của doanh nghiệp. Xét dưới góc độ kinh tế học, đây là những chi phí giao dịch và chi phí cơ hội rất lớn nhưng thường chưa được lượng hóa đầy đủ.
Khi dự án được hoàn thành, lợi ích không chỉ nằm ở việc giảm ngập mà còn ở việc giảm rủi ro đầu tư, củng cố niềm tin của doanh nghiệp và nâng cao chất lượng môi trường đầu tư. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh TP.HCM đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm tài chính quốc tế và đô thị có sức cạnh tranh hàng đầu khu vực.
 |
Theo Tiến sĩ Lê Bá Chí Nhân, điều thị trường quan tâm không chỉ là dự án này có hoàn thành hay không, mà là năng lực của Việt Nam trong việc giải quyết các dự án hạ tầng quy mô lớn đã bị đình trệ nhiều năm. |
Ở tầm vĩ mô, TP.HCM là đầu tàu tăng trưởng, đóng góp khoảng 20% GDP và trên 25% thu ngân sách quốc gia. Vì vậy, mỗi điểm nghẽn hạ tầng được tháo gỡ sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa không chỉ đối với thành phố mà còn đối với toàn vùng Đông Nam Bộ và nền kinh tế cả nước. Hạ tầng vận hành hiệu quả sẽ góp phần nâng năng suất tổng hợp (TFP), giảm chi phí xã hội và cải thiện chất lượng tăng trưởng.
Tuy nhiên, điều quan trọng là không nên xem dự án này là “đích đến” của bài toán chống ngập. Đây chỉ là một cấu phần trong chiến lược quản trị đô thị hiện đại, cần được kết nối đồng bộ với quy hoạch không gian, hệ thống thoát nước, kiểm soát lún đất, thích ứng biến đổi khí hậu và cơ chế quản trị đầu tư công hiệu quả. Khi những yếu tố này được triển khai đồng thời, hiệu quả kinh tế sẽ lớn hơn rất nhiều so với giá trị 10.000 tỷ đồng của riêng dự án.
Điều thị trường quan tâm không chỉ là dự án này có hoàn thành hay không, mà là năng lực của Việt Nam trong việc giải quyết các dự án hạ tầng quy mô lớn đã bị đình trệ nhiều năm. Nếu TP.HCM xử lý thành công, đây sẽ là một tín hiệu rất tích cực về chất lượng điều hành, củng cố niềm tin của nhà đầu tư trong và ngoài nước, đồng thời tạo tiền lệ để tháo gỡ hàng loạt dự án hạ tầng khác đang bị ách tắc. Đó mới là giá trị kinh tế lớn nhất mà dự án này mang lại.
Cần phân định rõ trách nhiệm
Tiến sĩ Lê Bá Chí Nhân cho rằng, nhận định của Kiểm toán Nhà nước về nguy cơ gây lãng phí tài sản công và kiến nghị kiểm điểm trách nhiệm cần được nhìn nhận ở hai góc độ: xử lý trách nhiệm quá khứ và khơi thông nguồn lực cho tương lai. Hai mục tiêu này phải được thực hiện song hành, không thể vì xử lý sai phạm mà để dự án tiếp tục đình trệ, nhưng cũng không thể vì muốn đẩy nhanh tiến độ mà bỏ qua trách nhiệm giải trình.
Kiểm điểm trách nhiệm cần được nhìn nhận ở hai góc độ: xử lý trách nhiệm quá khứ và khơi thông nguồn lực cho tương lai.
Dưới góc độ kinh tế vĩ mô, điều đáng lo ngại nhất không chỉ là giá trị gần 10.000 tỷ đồng của dự án, mà là chi phí cơ hội do công trình bị “đóng băng” trong nhiều năm. Mỗi năm chậm tiến độ là mỗi năm xã hội phải gánh thêm tổn thất do ngập lụt, chi phí duy tu, lãi vay, trượt giá vật tư, giảm hiệu quả sử dụng vốn và suy giảm niềm tin của nhà đầu tư đối với các dự án hạ tầng theo mô hình PPP. Những khoản chi phí này cộng dồn có thể lớn hơn rất nhiều so với giá trị đầu tư ban đầu.
Ở khía cạnh quản trị quốc gia, một dự án hạ tầng quy mô lớn kéo dài nhiều năm cũng phản ánh những bất cập về phối hợp thể chế, phân định trách nhiệm và cơ chế xử lý rủi ro trong quá trình triển khai. Nếu không được khắc phục, đây sẽ là rào cản đối với mục tiêu huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng trong giai đoạn tới.
“Tôi cho rằng việc kiểm điểm, xác định trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan là cần thiết để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và nâng cao kỷ luật tài chính công. Tuy nhiên, việc xử lý phải dựa trên nguyên tắc phân định rõ trách nhiệm giữa sai phạm cá nhân, hạn chế của cơ chế và những yếu tố khách quan trong quá trình thực hiện dự án. Điều quan trọng là không để tâm lý e ngại trách nhiệm làm chậm các quyết định hành chính cần thiết.
Xa hơn, vụ việc này cần được xem là một bài học cải cách thể chế. Việt Nam muốn phát triển hệ thống hạ tầng hiện đại thì không chỉ cần vốn, mà còn cần một cơ chế quản trị dự án minh bạch, trách nhiệm rõ ràng và có khả năng xử lý nhanh các xung đột pháp lý phát sinh. Chỉ khi nâng cao chất lượng quản trị công, chúng ta mới hạn chế được lãng phí nguồn lực và tạo dựng niềm tin bền vững cho khu vực tư nhân cũng như các nhà đầu tư quốc tế”, ông nhận định.
