 |
Dự án tạm dừng thi công vào 11/2020 (đến nay tổng khối lượng đạt khoảng 93%) vì các vướng mắc phương án thanh toán của Hợp đồng BT. |
Điều khoản thanh toán trái luật
Hợp đồng BT số 2607/2016/HĐ giữa UBND TP.HCM và Nhà đầu tư Trung Nam được ký kết ngày 27/5/2016. Chủ tịch UBND TP.HCM khi đó là ông Nguyễn Thành Phong, về phía Trung Nam đại diện là ông Nguyễn Tâm Thịnh - Chủ tịch HĐQT.
Thời điểm này, quy định của pháp luật để triển khai và thanh toán dự án BT là Thông báo số 285/TB-VPCP năm 2015, Nghị định số 15/2015/NĐ-CP năm 2015 của Chính phủ về đầu tư theo hình thức đối tác công tư, Quyết định số 23/2015/QĐ-TTg năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ quy định cơ chế nhà nước thanh toán bằng quỹ đất cho nhà đầu tư...;
Theo đó, việc thanh toán phải được thực hiện bằng quỹ đất theo nguyên tắc ngang giá, bù trừ chênh lệch giữa giá trị Dự án BT và giá trị quỹ đất thanh toán... bằng tiền. Thế nhưng thực tế, UBND TP.HCM đã thực hiện đàm phán ký kết Hợp đồng, Phụ lục Hợp đồng với Trung Nam có điều khoản thanh toán bằng quỹ đất tương đương 16% giá trị quyết toán dự án (gần 1.600 tỷ đồng); phần thanh toán bằng tiền tương đương 84% giá trị (hơn 8.300 tỷ đồng).
Điều khoản phương án thanh toán này chưa đúng quy định pháp luật, theo Kiểm toán Nhà nước. Hợp đồng BT năm 2016 cũng xác định 3 khu đất và dự kiến 4 khu đất để thanh toán cho Nhà đầu tư (tương ứng với tỷ lệ nêu trên) và thành phố cam kết phối hợp với Nhà đầu tư sau 9 tháng kể từ ngày 27/5/2016 sẽ xác định các khu đất làm quỹ đất thanh toán. Thế nhưng đến ngày 21/11/2025, sau hơn 9 năm 6 tháng thành phố vẫn chưa hoàn tất việc này.
Theo Kiểm toán Nhà nước, các khu đất được xác định làm quỹ đất thanh toán cho dự án chưa được phê duyệt quy hoạch 1/500; chưa xác định giá trị khu đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và thanh toán cho dự án. Một số khu đất còn đang bị lấn chiếm, chưa được đền bù, giải phóng mặt bằng.
Những nội dung này có tác động trực tiếp đến toàn bộ tiến độ dự án. Khi quỹ đất thanh toán chưa được xác định dứt điểm, giá trị quỹ đất chưa được làm rõ, nguyên tắc ngang giá chưa được bảo đảm, các bước tiếp theo như điều chỉnh hợp đồng, tạo cơ sở giải ngân vốn tín dụng từ nguồn tái cấp vốn, tái khởi động thi công hoàn thành, nghiệm thu và quyết toán các chi phí đều bị ảnh hưởng.
 |
Công trình chống ngập trong thời gian đầu thi công, năm 2016. |
TP.HCM vẫn đề xuất trái quy định
Dự án tạm dừng thi công vào 11/2020 vì các vướng mắc phương án thanh toán của Hợp đồng BT. Tháng 4/2021, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 40/NQ-CP cho phép tiếp tục thực hiện nhưng việc thanh toán và hợp đồng được ký kết phải đúng quy định pháp luật, tức là: việc thanh toán phải được thực hiện bằng quỹ đất theo nguyên tắc ngang giá, trường hợp có chênh lệch thì thực hiện bù trừ theo hình thức thanh toán bằng tiền.
Dẫu vậy, Báo cáo của Kiểm toán Nhà nước nêu: Sau khi Nghị quyết số 40 được ban hành, UBND TP.HCM không tổ chức đàm phán, chỉnh sửa phương án thanh toán của Hợp đồng BT cho phù hợp với quy định pháp luật mà tiếp tục xây dựng phương án thanh toán bằng tiền cho dự án. Đến tháng 1/2023, thành phố mới thoả thuận thống nhất sẽ điều chỉnh phương án thanh toán của Hợp đồng BT tại Biên bản thoả thuận số 269/BBTT-UBND.
Do không điều chỉnh phương án thanh toán nên UBND TP.HCM tiếp tục đề xuất Ban Kinh tế Ngân sách HĐND thẩm tra và HĐND TP.HCM phê duyệt bố trí hơn 8.800 tỷ đồng kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025, bố trí gần 14.300 tỷ đồng kế hoạch đầu tư công hằng năm từ 2023-2025 cho dự án là không đúng đối tượng. Việc này không thực hiện được nên phải huỷ kế hoạch vốn làm giảm tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công của thành phố.
Khi giải quyết tháo gỡ vướng mắc, UBND TP.HCM có nhiều văn bản tiếp tục kiến nghị Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các Bộ ngành cho phép áp dụng phương án thanh toán kết hợp bằng tiền (từ nguồn ngân sách thành phố, ngân sách thành phố cho vay qua HFIC) và đất, hoặc thanh toán bằng quỹ đất trước, bằng tiền sau là các phương án không phù hợp với các quy định pháp luật tại thời điểm ký kết Hợp đồng BT, không khắc phục được tồn tại đã được Nghị quyết số 40 kết luận; việc sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước uỷ thác cho HFIC để cho dự án vay là không phù hợp quy định của Nghị định số 147/2020/NĐ-CP của Chính phủ.
Bên cạnh đó, phương án thanh toán (bằng 3 thửa đất theo Hợp đồng BT và tiền từ nguồn vốn đầu tư công) cũng bị Bộ Nông nghiệp Môi trường và Bộ Tư pháp phản đối. Vì vậy, Nghị quyết số 212/NQ-CP năm 2025 của Chính phủ quyết nghị: “...UBND TP.HCM thanh toán cho nhà đầu tư dự án bằng quỹ đất... Sau khi thanh toán bằng quỹ đất, trường hợp giá trị quỹ đất thanh toán nhỏ hơn giá trị công trình..., phần chênh lệch sẽ được thanh toán bằng tiền từ nguồn vốn đầu tư công do UBND TP.HCM quản lý”...
 |
Khu đất số 232 Đỗ Xuân Hợp, P.Phước Long (Q.9 cũ), TP.HCM là một trong bảy khu đất được dự kiến sử dụng làm quỹ đất thanh toán cho dự án theo Hợp đồng BT. |
Do không điều chỉnh phương án thanh toán mà tiếp tục phương án thanh toán bằng vốn đầu tư công nên khi điều chỉnh tổng mức đầu tư, dự án phải điều chỉnh từ nhóm A sang quan trọng quốc gia, dẫn đến tại nhiều văn bản của UBND TP.HCM gửi các Bộ ngành phải đề xuất tháo gỡ vướng mắc pháp lý về thẩm quyền quyết định sử dụng vốn đầu tư công cho dự án, làm kéo dài thời gian giải quyết vướng mắc.
Sau khi Nghị quyết số 212/NQ-CP năm 2025 của Chính phủ được ban hành: Việc bố trí, xác định quỹ đất thanh toán và thanh toán quỹ đất cho dự án là việc làm cấp thiết để tiếp tục triển khai nhưng Sở Nông nghiệp Môi trường (trước đây là Sở Tài nguyên Môi trường) đã chậm tham mưu hoặc tham mưu đề xuất để Lãnh đạo UBND thành phố kết luận quỹ đất thanh toán cho dự án thiếu thông tin là chưa thực hiện đúng quy định.
Do thiếu thông tin và giá trị ước tính của 7 lô đất theo Hợp đồng BT năm 2016 là hơn 4.900 tỷ đồng trong khi giá trị Dự án BT điều chỉnh là hơn 14.400 tỷ đồng nên Chủ tịch UBND TP.HCM kết luận lựa chọn 7 lô đất (trong đó còn một số lô đất vướng mắc pháp lý) này làm quỹ đất thanh toán cho dự án chưa đảm bảo tuân thủ nguyên tắc ngang giá là chưa phù hợp Nghị định 69/2019/NĐ-CP.
Theo báo cáo của UBND TP.HCM, sau khi kết thúc kiểm toán, ngày 28/11/2025 phương thức thanh toán của dự án mới được ký kết điều chỉnh tại Phụ lục hợp đồng số 299/2025/PLHĐ-UBND theo Nghị quyết số 212/NQ-CP ngày 21/7/2025 và các quy định pháp luật liên quan, tức thanh toán bằng đất.
Trách nhiệm thuộc về ai?
Kiểm toán Nhà nước kết luận: “Phương án thanh toán của Hợp đồng BT đã được ký kết chưa phù hợp với quy định pháp luật, đã được Chính phủ chỉ ra nhưng UBND TP.HCM, Nhà đầu tư và các cơ quan liên quan không điều chỉnh cho phù hợp; đề xuất tháo gỡ phương án thanh toán cho dự án chưa đúng quy định pháp luật; bố trí vốn đầu tư công chưa đúng đối tượng, vi phạm quy định của Luật Đầu tư công;
Đề xuất nhiều giải pháp tháo gỡ cho dự án trong thời gian dài chưa đúng pháp luật, không phù hợp Nghị quyết số 40 năm 2021 dẫn đến dự án không được thanh toán phải dừng, giãn tiến độ thi công làm phát sinh chi phí đầu tư, lãi vay lớn, có dấu hiệu gây lãng phí tiền và tài sản Nhà nước...
Trách nhiệm thuộc về Lãnh đạo UBND TP.HCM, HĐND TP.HCM, Ban Kinh tế Ngân sách của HĐND TP, các Sở Kế hoạch Đầu tư (nay là Sở Tài chính), Sở Tài nguyên Môi trường (nay là Sở Nông nghiệp Môi trường), Sở Tài chính và các tổ chức, cá nhân liên quan giai đoạn 2015 - 2020, giai đoạn 2020 - 2025”. Ngoài ra, nhiều thiếu sót khác cũng thuộc trách nhiệm của Lãnh đạo UBND TP.HCM và các Sở ngành liên quan trong hai giai đoạn vừa nêu.
 |
Dự án bị dừng thi công kéo dài dẫn đến phải điều chỉnh tăng tổng vốn đầu tư hơn 4.500 tỷ đồng (hơn 45,53% so với ban đầu). |
Kiểm toán Nhà nước kiến nghị UBND TP.HCM chỉ đạo các cơ quan liên quan kiểm tra, rà soát, xử lý toàn bộ các vấn đề... để tránh tranh chấp, khiếu kiện và sớm hoàn thành dự án. Đồng thời, kiến nghị kiểm điểm trách nhiệm tập thể, cá nhân và xem xét xử lý theo quy định pháp luật trong các việc: Dự án bị dừng thi công kéo dài dẫn đến phải điều chỉnh tăng tổng vốn đầu tư hơn 4.500 tỷ đồng (hơn 45,53% so với ban đầu); Không tổ chức đàm phán, chỉnh sửa phương án thanh toán; Lập, thẩm tra, giao vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021 - 2025, hàng năm giai đoạn 2023 - 2025 không đúng đối tượng;
Đề xuất, trình, báo cáo Thủ tướng Chính phủ, Chính phủ, Tổ Công tác của Chính phủ tháo gỡ phương án thanh toán cho dự án không phù hợp với quy định pháp luật làm dự án không được thanh toán phải dừng thi công kéo dài; Chậm tham mưu đề xuất, đề xuất không nhất quán, tham mưu xác định quỹ đất thiếu thông tin; Kết luận sử dụng quỹ đất thanh toán vi phạm nguyên tắc ngang giá; Chậm xác định quỹ đất thanh toán và thanh toán quỹ đất... làm tăng lớn tổng vốn đầu tư...
Đối với doanh nghiệp dự án là Công ty TNHH Trung Nam An Triều, Kiểm toán Nhà nước kiến nghị điều chỉnh sổ sách kế toán, báo cáo tài chính, báo cáo tình hình thực hiện...; xử lý tài chính số tiền hàng trăm tỷ đồng (tăng thu ngân sách, giảm thuế GTGT được khấu trừ, giảm thanh toán...); chấn chỉnh công tác báo cáo; xem xét trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan trong việc dự án kéo dài, phát sinh chi phí đầu tư hơn 4.500 tỷ đồng...
Kiểm toán Nhà nước cũng kiến nghị Nhà đầu tư Trung Nam khẩn trương báo cáo, phối hợp làm việc với UBND TP.HCM, Ngân hàng BIDV, Ngân hàng Nhà nước để giải quyết phương án thanh toán; điều chỉnh hợp đồng BT, tín dụng... sớm đưa công trình vào vận hành; Rà soát phương án tài chính để điều chỉnh, trong đó làm rõ trách nhiệm, nghĩa vụ đối với lãi vay trong thời gian dừng thi công... làm cơ sở thanh quyết toán.
Kiểm tra, rà soát làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm của các đơn vị, cơ quan có liên quan để xử lý theo quy định pháp luật đối với việc chậm trễ trong việc thoả thuận với UBND TP.HCM tiến độ thực hiện dự án, chưa điều chỉnh Hợp đồng BT về điều kiện điều chỉnh dự án, tiến độ thực hiện dự án bị kéo dài... dẫn đến phát sinh tổng mức đầu tư gây lãng phí nguồn lực.
Bài 3: Trả lời chuẩn xác nguyên nhân... dân mới hết khổ
