Thực tiễn triển khai Nghị quyết 80 trên nhiều địa phương đã cho thấy những chuyển động rõ nét, khi di sản không còn đứng yên trong không gian tĩnh, mà đang được đánh thức bằng những cách tiếp cận mới.
Đánh thức di sản văn hóa
Trong quá trình triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, nhiều địa phương đã có những cách làm bài bản, linh hoạt trong việc đưa chủ trương vào đời sống, đặc biệt thông qua việc phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn. Thực tiễn tại phường Nông Trang (tỉnh Phú Thọ) là một ví dụ.
Ông Đinh Ngọc Tiến, Phó trưởng Ban Quản lý di tích Đình Nông Trang, tỉnh Phú Thọ cho biết, phường Nông Trang là vùng đất cổ có từ thời đại Hùng Vương, mang trong mình lớp trầm tích văn hóa dày dặn của các làng quê trung du, song cũng không tránh khỏi những tác động của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, khiến một số thiết chế văn hóa truyền thống từng bị mai một.
Di tích lịch sử văn hóa đình Nông Trang thờ Đức vua Đinh Tiên Hoàng đế (nơi đóng quân xưa khi tướng Đinh Bộ Lĩnh đi dẹp loạn xứ quân ở phía Bắc) và thờ Công chúa Hùng Duệ Nương Thị Xuân, nhân dân tôn là Thánh Mẫu. Từ lâu, nơi đây đã trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của địa phương. Những năm gần đây, với sự quan tâm của chính quyền và sự chung tay đóng góp của nhân dân, đình đã được tu bổ, tôn tạo, từng bước khôi phục các giá trị nguyên gốc, đồng thời mở rộng không gian sinh thái, tạo điều kiện để tổ chức các hoạt động văn hóa - lễ hội quy mô hơn.
Đặc biệt, việc phục dựng các nghi thức truyền thống gắn với lễ hội đầu Xuân như rước kiệu, tổ chức hát Xoan kết nước nghĩa, biểu diễn múa lân, khai trống hội, mở tiệc làng kết nối các dòng họ, hay tổ chức các trò chơi dân gian… làm cho di tích không còn là một không gian tĩnh mà trở thành điểm đến hấp dẫn du khách thập phương đến tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm văn hóa, tín ngưỡng. Nhờ lợi thế nằm trên trục đường chính dẫn tới Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, đình Nông Trang còn có điều kiện thuận lợi để kết nối với các tuyến du lịch tâm linh, thu hút du khách thập phương, qua đó mở ra cơ hội phát triển dịch vụ và kinh tế địa phương.
Theo ông Đinh Ngọc Tiến, Đảng ủy, UBND phường Nông Trang đã cụ thể hóa nội dung Nghị quyết 80 tới các khu dân cư trên địa bàn phường, các cụm khu dân cư có các di tích lịch sử văn hóa đình, đền… làm sâu sắc hơn các hoạt động tín ngưỡng tâm linh, tái phục nội dung lễ hội truyền thống như: Cụm làng dân cư đình Phương Châu đã mở rộng không gian sinh thái, khôi phục lễ hội truyền thống rước kiệu; đình Phú Hữu liên kết với đình Phú Nông phục hồi nghi thức tế lễ thành hoàng giữa các làng dịp đầu Xuân; đình Nỗ Lực có kế hoạch xây dựng nhà tiền lễ tạo thành khuôn viên chung hoạt động tín ngưỡng, phật giáo tại cụm khu dân cư...
Không chỉ dừng lại ở khôi phục di sản, việc lan tỏa Nghị quyết 80 tại địa phương còn hướng tới mục tiêu lâu dài là biến di sản thành nguồn lực phát triển. Trong đó, những nỗ lực tu bổ đình, mở rộng không gian sinh thái, phục dựng các yếu tố văn hóa như giếng cổ, tượng thờ, cùng việc tổ chức các hoạt động lễ hội, thi hát Xoan… đã và đang góp phần hình thành một không gian văn hóa - du lịch - dịch vụ mang tính tổng thể. Đây không chỉ là nơi đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân mà còn trở thành “điểm hút” khách du lịch, từng bước tạo động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội của địa phương.
Tuy nhiên, để những kết quả này phát huy bền vững, ông Đinh Ngọc Tiến cho rằng, cần có cơ chế, chính sách đồng bộ hơn từ phía Nhà nước, đặc biệt là đầu tư cho hạ tầng, cảnh quan môi trường và khuyến khích xã hội hóa nguồn lực trong bảo tồn di tích.
Tại Thanh Hóa, Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt Bà Triệu, nơi thờ nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh là điểm đến hấp dẫn du khách khi đến với xứ Thanh. Lễ hội đền Bà Triệu gắn với Di tích từ lâu đã trở thành một lễ hội tiêu biểu ở địa phương. Năm 2026, Lễ hội Bà Triệu được tổ chức với các nghi thức truyền thống, trang trọng, thiết thực và tiết kiệm, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đã được công nhận; đồng thời, kết hợp với các hoạt động trưng bày, quảng bá du lịch và giới thiệu sản phẩm OCOP đặc trưng, qua đó mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách.
Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ hiện đại như trình chiếu 3D cho phép du khách trải nghiệm hình ảnh một số Bảo vật Quốc gia liên quan đến Bà Triệu, nhằm tăng tính tương tác và chiều sâu cảm nhận lịch sử; số hóa tư liệu lịch sử hay thiết kế các không gian tương tác như photobooth… đã góp phần nâng cao tính hấp dẫn, giúp di sản trở nên gần gũi, sinh động hơn trong mắt công chúng, đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế. Qua đó, di sản không còn đứng yên trong không gian lễ hội, mà trở thành trải nghiệm đa chiều, có khả năng lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng và vượt qua giới hạn về không gian, thời gian.
Theo Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh trùng tu, tôn tạo di tích gắn với số hóa, chuẩn hóa dữ liệu, đồng thời tăng cường liên kết với nhà trường và doanh nghiệp lữ hành để đưa di sản vào giáo dục và phát triển du lịch, mở ra những không gian sáng tạo mới, nâng cao hiệu quả quảng bá hình ảnh địa phương và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, đúng với định hướng mà Nghị quyết 80 đã đề ra.
Di sản - nguồn lực quan trọng cho phát triển
Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập một cách tiếp cận toàn diện và hiện đại đối với di sản văn hóa, trong đó nhấn mạnh di sản không chỉ là kết tinh của lịch sử, còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, giữ vai trò trụ cột và tạo nên sức mạnh mềm quốc gia trong tiến trình phát triển. Theo tinh thần đó, bảo tồn di sản không còn dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng, phải gắn chặt với yêu cầu phát huy giá trị trong đời sống đương đại, bảo đảm sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và khai thác.
Nghị quyết cũng đề cao vai trò của nhân dân với tư cách là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và thụ hưởng di sản, coi đây là yếu tố then chốt để các giá trị văn hóa được lan tỏa bền vững trong cộng đồng. Cùng với đó, việc đưa di sản ra khỏi không gian tĩnh để gắn kết với giáo dục, đời sống xã hội, nhất là tăng cường tiếp cận cho thế hệ trẻ, được xem là nhiệm vụ trọng tâm nhằm nuôi dưỡng bản sắc và ý thức văn hóa.Một trong những mục tiêu quan trọng trong Nghị quyết 80 là xây dựng hệ sinh thái văn hóa, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là động lực, người dân vừa là chủ thể vừa là trung tâm; nhận diện và ứng xử thích hợp tài nguyên văn hóa. Mục tiêu này cũng nhấn mạnh việc nhận diện đầy đủ và khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa; lấy di sản văn hóa là trung tâm và tài nguyên văn hóa số là thế mạnh, hướng đến việc bảo tồn, phát huy, phát triển bền vững các giá trị văn hóa. Đồng thời, tạo điều kiện thuận lợi để người dân tham gia sản xuất, tiêu dùng, phản biện và chia sẻ lợi ích từ tài nguyên văn hóa. Đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hóa lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hóa, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng, hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa…
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Nghị quyết 80 đã tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Khi di sản được coi trọng và có đầu tư tương xứng, không chỉ giúp gìn giữ các giá trị truyền thống, mà còn góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của người dân, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế trong bối cảnh phát triển mới. Di sản - từ đó sẽ trở thành một nguồn lực quan trọng cho phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng một nền công nghiệp văn hóa hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc, đủ sức đóng góp tích cực vào đời sống văn hóa khu vực và thế giới.
Một số chuyên và nhà quản lý văn hóa cũng cho rằng, điều quan trọng nhất là đặt di sản trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, khi được “đánh thức” bằng tư duy mới, công nghệ mới và sự tham gia của cộng đồng, di sản sẽ được gìn giữ và trở thành nguồn lực mạnh mẽ, góp phần đưa văn hóa Việt Nam vươn xa trong kỷ nguyên mới.
Nhìn từ thực tiễn ở Phú Thọ, Thanh Hóa, cho thấy, di sản được gìn giữ và “sống” trong đời sống đương đại, trở thành cầu nối giữa các thế hệ, nuôi dưỡng ý thức cộng đồng và góp phần kiến tạo nền tảng phát triển bền vững cho địa phương trong tương lai.
