Các nhà nghiên cứu thuộc Viện Sinh học Tiến hóa của Công viên Nghiên cứu Y sinh Barcelona ở Tây Ban Nha hôm thứ Năm cho biết họ đã giải trình tự và phân tích bộ gen của 233 loài linh trưởng, bao gồm gần một nửa số loài còn sống ngày nay.
Kết quả chỉ ra rằng hầu hết các loài linh trưởng đều có sự đa dạng di truyền cao hơn loài người, đây là yếu tố biến đổi trong một loài rất quan trọng để thích nghi với môi trường thay đổi và những thách thức khác.
Trong khi một số biến thể di truyền trước đây được cho là dành riêng cho con người đã được tìm thấy ở các loài linh trưởng khác, các nhà nghiên cứu mới đây đã xác định chính xác những biến thể khác chỉ có ở con người liên quan đến chức năng và sự phát triển của não bộ.
Họ cũng sử dụng bộ gen của loài linh trưởng để đào tạo một thuật toán trí tuệ nhân tạo nhằm dự đoán các đột biến gen gây bệnh ở người.
Nhà nghiên cứu gen Lukas Kuderna cho biết: “Nghiên cứu sự đa dạng về bộ gen của loài linh trưởng không chỉ quan trọng khi đối mặt với cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học đang diễn ra mà còn có tiềm năng to lớn để cải thiện hiểu biết của chúng ta về các bệnh ở người”.
Hiện thế giới có hơn 500 loài linh trưởng, bao gồm vượn cáo, cu li, khỉ đuôi dài, khỉ Cựu thế giới và Tân thế giới, vượn nhỏ (vượn và vượn mực), vượn lớn (đười ươi, khỉ đột, tinh tinh và tinh tinh lùn). Vượn cáo và cu li là hai loài ít liên quan nhất đến con người trong số các loài linh trưởng.
"Loài linh trưởng là một nhóm động vật có vú đa dạng mà con người chúng ta thuộc về, được đặc trưng bởi các đặc điểm như bộ não lớn, sự khéo léo cao, với hầu hết các loài có ngón tay cái nghịch cùng thị lực tốt", ông Kuderna nói.
Tinh tinh và tinh tinh tinh tinh lùn là hai loài gần gũi nhất về mặt di truyền với con người, có khoảng 98,8% ADN giống chúng ta.
Nghiên cứu đã điều chỉnh mốc thời gian cho sự khác biệt của dòng tiến hóa dẫn đến việc tổ tiên loài người tách khỏi tinh tinh và tinh tinh lùn, cho thấy cột mốc này xảy ra từ 6,9 triệu đến 9 triệu năm trước, lâu hơn một chút so với ước tính trước đây.
Dòng dõi loài người, thông qua sự kế thừa của các loài, sau đó đã có được những đặc điểm chính như đi bằng hai chân, các chi dài hơn và bộ não lớn hơn. Tổ tiên Homo sapiens của chúng ta đã phát sinh khoảng 300.000 năm trước ở châu Phi, trước khi di cư ra toàn thế giới.
Nghiên cứu đã khám phá nguồn gốc của các loài linh trưởng như một nhóm. Tổ tiên chung cuối cùng của tất cả các loài linh trưởng còn tồn tại sống trong khoảng từ 63,3 triệu đến 58,3 triệu năm trước trong thời kỳ đổi mới tiến hóa. Đáng chú ý, nguyên nhân dẫn đến điều này là do một thiên thạch đã rơi xuống Trái đất cách đây 66 triệu năm khiến loài khủng long tuyệt chủng và cho phép động vật có vú lên ngôi.
Các mối đe dọa liên quan đến con người như hủy hoại môi trường sống, biến đổi khí hậu và săn bắn đã khiến khoảng 60% các loài linh trưởng bị đe dọa tuyệt chủng và khoảng 75% bị suy giảm quần thể.
"Phần lớn các loài linh trưởng có nhiều biến thể di truyền trên mỗi cá thể hơn đáng kể so với con người", nhà nghiên cứu gen và đồng tác giả nghiên cứu Jeffrey Rogers thuộc Đại học Y Baylor ở Texas (Mỹ) cho biết. "Điều này cho thấy có khả năng có nhiều tắc nghẽn dân số đáng kể đã làm thay đổi số lượng và bản chất của biến thể di truyền trong quần thể người cổ đại".
Dữ liệu bộ gen có thể giúp xác định các loài linh trưởng đang cần nỗ lực bảo tồn nghiêm trọng nhất.
Nghiên cứu bao gồm một số loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất. Chúng bao gồm vượn đen phương Đông, ước tính còn khoảng 1.500 cá thể sống rải rác ở Trung Quốc, Lào và Việt Nam, và loài vượn cáo phương Bắc, với khoảng 40 cá thể còn lại trong tự nhiên ở một khu vực nhỏ phía bắc đảo Madagascar.
“Thật thú vị, chúng tôi nhận thấy sự đa dạng di truyền là một yếu tố dự báo kém về nguy cơ tuyệt chủng nói chung. Điều này có thể là do quần thể linh trưởng của các loài khác nhau đã suy giảm quá nhanh đến mức di truyền của chúng chưa có thời gian để bắt kịp và phản ánh sự mất mát về quy mô quần thể", ông Kuderna chỉ ra.
