Một địa điểm, hai ngôi miếu
Theo các tư liệu tại Miếu Tân Kỳ - Miếu Ông Bổn, ngày xưa địa điểm này thuộc làng Tân Sơn Nhì. Bản đồ cổ do ông Trần Văn Học vẽ năm 1815 cho thấy, từ đầu thế kỷ XIX, làng Tân Sơn Nhì thuộc Tổng Dương Hòa Thượng, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình.
Nơi đây vốn là vùng đất nông nghiệp trù phú nằm cạnh đường Thiên Lý đi Nam Vang (nay là trục đường Trường Chinh). Trải qua bao biến động thăng trầm của lịch sử và sự thay đổi về địa giới hành chính, cái tên Tân Sơn Nhì đến nay vẫn được gìn giữ trong ký ức người dân, như một sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.
Các ghi chép chưa xác định Miếu Tân Kỳ - Miếu Ông Bổn được xây dựng chính xác thời điểm nào nhưng vào năm Kỷ tỵ 1869 được tu bổ lớn, các hoành phi và đối liễn đều ghi lại thông tin này, tính đến nay đã gần 160 năm. Trong đó, Miếu Tân Kỳ được triển khai trên khu đất ở ấp Tân Kỳ, làng Tân Sơn Nhì, thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh. Còn Miếu Ông Bổn được xây dựng muộn hơn vào khoảng năm 1886 tại ấp Yên Sơn gần đó, thờ vị phúc thần bảo hộ của cộng đồng người Hoa di cư.
Khoảng năm 1949, khi người Pháp thực hiện mở rộng vành đai sân bay Tân Sơn Nhất, cư dân ấp Yên Sơn buộc phải tháo dỡ nhà cửa, một bộ phận lớn người dân đã chuyển về ấp Tân Kỳ sinh sống. Để tiếp tục duy trì khói hương cho vị thần bảo hộ, người dân dời Miếu Ông Bổn về khuôn viên Miếu Tân Kỳ. Vì vậy, một địa điểm có hai miếu thờ thần.
Miếu thờ Thành Hoàng được xây dựng với kiến trúc kiểu tứ trụ, mở rộng ra bốn phía. Trong tâm thức của lưu dân người Việt, Thành Hoàng là vị thần cai quản và bảo hộ cho một vùng đất, một làng xã. Thuở xưa, các bậc tiền nhân mang gươm đi mở cõi, đối mặt với vùng đất hoang vu “dưới sông sấu lội, trên bờ cọp um”, Thần Thành Hoàng chính là điểm tựa tinh thần giúp họ vững lòng lập ấp, khai hoang ruộng đồng và vượt qua thiên tai, dịch bệnh.
Ngay bên cạnh, vị trí chính điện của ngôi miếu thờ phụng Ông Bổn - vị thần bảo hộ có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Hoa gốc Quảng Đông và Phúc Kiến. Theo bảng giới thiệu, truyền thuyết về Ông Bổn gắn liền với nhân vật Trịnh Hòa dưới triều Vĩnh Lạc đời nhà Minh, là người đưa các đoàn thuyền buồm đi truyền tụng văn hoá Trung Hoa.
Ông được ghi chép là người thông minh, quảng đại, giỏi địa lý, đi đến đâu cũng ra sức giúp đỡ người nghèo, khai hoang lập ấp, dạy dân cách trồng trọt, chăn nuôi và giao thương buôn bán. Khi ông mất, vua sắc phong là Tam Bửu Công (gọi là Bổn Đầu Công) hay còn gọi tắt là ông Bổn. Người đời sau tôn ông là phúc thần nên khói hương thờ phụng.
 |
Tượng thờ Ông Bổn trang nghiêm. |
Theo bà Trần Thị Hà - Phó Ban Quản trị, các miếu thờ Ông Bổn tại TP.HCM hiện nay là do một thương nhân gốc Hoa (không rõ tên tuổi) lập nên. Người này sinh sống ở nhiều nơi và mỗi khi ông ấy định cư ở đâu thì xây dựng miếu thờ ở đó và văn hóa thờ Ông Bổn cũng được ông truyền lại.
Năm 2009, Miếu Tân Kỳ - Miếu Ông Bổn được xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Kiến trúc sơn son thếp vàng
Miếu Tân Kỳ - Miếu Ông Bổn được bài trí trang nghiêm với sự hiện diện cùng lúc của Thần Thành Hoàng và Ông Bổn thể hiện bức tranh hòa hợp tín ngưỡng văn hoá Việt - Hoa của người xưa.
Trải qua từng ấy năm, tổng thể kiến trúc của Miếu Tân Kỳ - Miếu Ông Bổn vẫn giữ được nét truyền thống kiểu tứ trụ, mái ngói rêu phong và nền lát gạch ấm áp. Bên trong chánh điện, không gian nhiều màu sắc kết hợp giữa vách tường vàng, hệ thống cột gỗ lim đen bóng lên nước thời gian, cùng những bức liễn đối đặc sắc.
Sự vững chãi của hệ thống cột gỗ cùng những bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng lộng lẫy tạo nên một nét kiến trúc đậm chất nghệ thuật. Trên hệ khung mái, những bức hoành phi cổ kính hơn 100 năm với nét chữ chạm khắc trực tiếp vào gỗ được thể hiện tinh xảo, thể hiện ước nguyện của lưu dân, cầu cho đất nước thịnh vượng, mưa thuận gió hòa, xóm làng bình an.
 |
Kiến trúc gỗ cổ và hoành phi sơn son thếp vàng. |
Trải qua ngần ấy năm và bị tàn phá bởi chiến tranh nên nhiều vị trí trong miếu bị hư hỏng, một số tài liệu và cổ vật bị thất lạc không thể tìm lại được. Năm 2009, Ban quản trị đã tiến hành tu bổ, thay thế các cấu kiện gỗ bị mục, lợp lại mái ngói, nâng nền để tránh ngập úng... nhưng vẫn bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc và giá trị gốc của di tích.
Khói hương tại Miếu chưa bao giờ tắt. Hằng năm, theo lệ xưa vào dịp Tết, Miếu sẽ tổ chức Lễ cúng vía ông Bổn diễn ra vào ngày 2/2 Âm lịch, còn Lễ Kỳ yên nhằm ngày 16/8 Âm lịch; ngày rằm, mùng một người dân thường đi lễ để tỏ lòng tôn kính, ngưỡng mộ, biết ơn các bậc tiền nhân có công với dân làng, xã tắc, cầu khấn những điều tốt lành cho người thân và gia đình.
Theo Ban quản lý, Lễ cúng vía ông Bổn vừa mang tính chất tín ngưỡng văn hoá dân gian vừa để tri ân tưởng nhớ nguồn cội, tự hào bản sắc văn hoá địa phương; cũng là dịp để bà con xóm làng hội tụ vui chơi, giao lưu, thắt chặt tình đoàn kết. Và Miếu Tân Kỳ - Miếu Ông Bổn hiện nay còn là nơi để người dân tìm hiểu lịch sử, văn hóa vùng đất Tân Bình - một trong những địa điểm có dấu chân đầu tiên của những người mở mang bờ cõi trên mảnh đất Sài Gòn - Gia Định xưa.
Bài 5: Đưa di sản văn hóa đến gần đời sống đương đại
