Virus Nipah với COVID-19 đều là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, có khả năng lây lan và để lại hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Hiểu rõ nguồn gốc và đặc điểm lây nhiễm của từng loại virus là cơ sở quan trọng để người dân nhận diện nguy cơ và chủ động phòng ngừa.
1. Nguồn gốc virus Nipah
Virus Nipah là một loại virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, đây không phải là loại virus mới mà đã được phát hiện lần đầu tại Malaysia vào năm 1999, tên gọi “Nipah” xuất phát từ một ngôi làng nơi ghi nhận ổ dịch đầu tiên.
Đến năm 2001, virus này được ghi nhận ở Bangladesh và sau đó xuất hiện tại Ấn Độ, gây nhiều đợt bùng phát dịch nguy hiểm. Virus Nipah là tác nhân gây bệnh zoonotic (lây truyền từ động vật sang người, từ thực phẩm bị nhiễm hoặc trực tiếp từ người sang người).
Ngoài ra, virus Nipah còn có thể lây từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch tiết của người bệnh, nhất là trong gia đình hoặc khi chăm sóc bệnh nhân. Tỷ lệ tử vong của bệnh Nipah được ước tính từ 40-75%, cho thấy đây là một bệnh có mức độ nguy hiểm rất cao.
2. Nguồn gốc virus COVID-19 (SARS-CoV-2)
COVID-19 là bệnh do virus SARS-CoV-2 gây ra, được phát hiện khi điều tra một ổ dịch khởi phát tại khu chợ buôn bán hải sản và động vật ở Vũ Hán, Trung Quốc. Virus này gây bệnh ở đường hô hấp và có khả năng lây lan nhanh từ người sang người.
COVID-19 chủ yếu lây qua các giọt dịch hô hấp phát tán khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Thời gian ủ bệnh thường từ 2-14 ngày, trung bình là 5 ngày và người nhiễm vẫn có thể lây bệnh trong giai đoạn này. Bệnh xuất hiện lần đầu trong đại dịch năm 2019-2020 và nhanh chóng lan rộng ra toàn thế giới, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng.
3. So sánh mức độ nguy hiểm của virus Nipah với COVID-19
Virus Nipah với Covid đều là bệnh do virus gây ra, nhưng mức độ nguy hiểm, cách lây truyền và tác động đến sức khỏe con người khác nhau rõ rệt.
Bản chất virus
Virus Nipah: Virus Nipah có vỏ bọc thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus; lây từ động vật sang người và có thể lan từ người sang người.
COVID-19 (SARS-CoV-2): Bệnh do coronavirus SARS-CoV-2 gây ra, lây truyền rộng trong cộng đồng.
Ổ chứa (vật chủ)
Virus Nipah: Dơi ăn quả (chi Pteropus) là vật chủ tự nhiên; lợn, ngựa và một số động vật khác cũng có thể mang virus.
COVID-19 (SARS-CoV-2): Dơi là ổ chứa tự nhiên chủ yếu của virus corona, chiếm trên 98% các trường hợp phát hiện trong các nghiên cứu trên động vật.
Đường lây truyền
Virus Nipah: Chủ yếu từ động vật sang người khi tiếp xúc trực tiếp với lợn hoặc ngựa nhiễm bệnh, qua mô và dịch tiết không được bảo hộ; Qua thực phẩm bị ô nhiễm như nhựa cây chà là tươi hoặc trái cây nhiễm nước bọt, nước tiểu của dơi; Từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch cơ thể của bệnh nhân, đặc biệt trong giai đoạn bệnh nặng hoặc có triệu chứng hô hấp rõ rệt.
COVID-19 (SARS-CoV-2): Chủ yếu lây truyền từ người sang người qua các giọt bắn dịch hô hấp phát tán khi ho, hắt hơi hoặc thở ra, đặc biệt khi tiếp xúc gần.
Biểu hiện bệnh
Virus Nipah: Biểu hiện bệnh đa dạng, từ không triệu chứng đến viêm đường hô hấp cấp tính và viêm não nặng. Các triệu chứng ban đầu bao gồm sốt, đau đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng. Sau đó có thể là chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn ý thức và các dấu hiệu thần kinh cho thấy viêm não cấp tính. Một số người cũng có thể bị viêm phổi không điển hình và các vấn đề hô hấp nghiêm trọng, bao gồm suy hô hấp cấp tính. Thời gian ủ bệnh từ 4-14 ngày.
COVID-19 (SARS-CoV-2): Triệu chứng xuất hiện sau 2-14 ngày, phổ biến nhất gồm sốt, ớn lạnh, đau họng; các biến chứng có thể là viêm phổi, suy hô hấp cấp tính và tổn thương đa cơ quan.
Nguy cơ tử vong
Virus Nipah: Cao, ước tính khoảng 40-75 % tùy theo từng đợt bùng phát và chủng virus liên quan, hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm tác nhân có nguy cơ cao. Tại Việt Nam, bệnh do virus Nipah được xếp vào bệnh truyền nhiễm nhóm A nguy hiểm.
COVID-19 (SARS-CoV-2): Nguy cơ tử vong thay đổi theo từng giai đoạn của dịch bệnh, tùy từng quốc gia, nhóm tuổi và bệnh lý nền đồng mắc, thường cao hơn ở người lớn tuổi và có bệnh nền kèm theo. Tỷ lệ tử vong khoảng 1-3%.
Theo dữ liệu từ Hệ thống Thống kê Sinh tử Quốc gia của Mỹ, nguy cơ tử vong do COVID-19 gia tăng rõ rệt theo độ tuổi. So với nhóm 18-29 tuổi, nguy cơ tử vong ở nhóm 50-64 tuổi cao hơn khoảng 25 lần; nhóm 65-74 tuổi cao hơn 60 lần; nhóm 75-84 tuổi cao hơn 140 lần; và nhóm từ 85 tuổi trở lên cao hơn tới 340 lần.
Khả năng bùng phát dịch
Virus Nipah: Bùng phát thành các ổ dịch nhỏ, chủ yếu lây từ động vật như dơi, heo…; chưa lan rộng và gây đại dịch toàn cầu như COVID-19.
COVID-19 (SARS-CoV-2): Đã trở thành đại dịch toàn cầu với hàng trăm quốc gia, lan truyền nhanh trong cộng đồng. Tại Việt Nam, ca COVID-19 đầu tiên được ghi nhận ở TP.HCM vào tháng 1/2020. Thời điểm đó, dịch bệnh đã ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội và kinh tế, buộc nhiều biện pháp kiểm soát, hạn chế đi lại phải được áp dụng. Đến tháng 1/2024, cả nước ghi nhận hơn 11,6 triệu ca nhiễm và trên 43.000 trường hợp tử vong.
4. Virus Nipah có nguy cơ trở thành đại dịch như COVID-19 không?
So với COVID-19, virus Nipah hiện chưa lan rộng trong cộng đồng, tuy nhiên vẫn được đánh giá là mối đe dọa tiềm ẩn đối với y tế toàn cầu. Nguyên nhân chính đến từ tỷ lệ tử vong rất cao, các đợt bùng phát vẫn xuất hiện rải rác và hiện nay gần như chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu hay vaccine được phê duyệt.
Theo các ghi nhận dịch tễ, tỷ lệ tử vong do nhiễm virus Nipah cao đến 75%, tùy theo từng đợt bùng phát và chủng virus liên quan cũng như khả năng đáp ứng của hệ thống y tế tại từng khu vực. Mức độ bệnh nặng và các biến chứng lâm sàng, đặc biệt là tổn thương thần kinh và hô hấp, thường nghiêm trọng hơn so với COVID-19.
Nipah là một loại virus lây từ động vật sang người, chủ yếu lây từ dơi quạ ăn quả sang người qua tiếp xúc với trái cây hoặc nước ép bị nhiễm hoặc qua động vật trung gian như lợn. Không giống COVID-19, vốn lây lan dễ dàng qua đường hô hấp và có thể truyền từ người không triệu chứng, Nipah chủ yếu lây qua tiếp xúc gần với dịch cơ thể của người bệnh, như nước bọt hoặc dịch tiết hô hấp. Chính vì vậy, khác với COVID-19, khả năng lây truyền giữa người với người của virus Nipah kém hiệu quả hơn, chưa đủ để gây lan rộng nhanh trong cộng đồng. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ lây nhiễm của bệnh tương đối thấp, ước tính khoảng 0,2-0,7%, do virus không lây truyền qua không khí.
Điều này khiến các ổ dịch thường giới hạn ở quy mô nhỏ, địa phương, chủ yếu ở Đông Nam Á và Nam Á, như các vụ việc ở Malaysia, Bangladesh và Ấn Độ.
Dù vậy, các chuyên gia vẫn cảnh báo Nipah có "tiềm năng đại dịch" vì một số lý do đáng lo ngại.
Trước hết, virus có khả năng biến đổi gene, có thể làm tăng khả năng lây lan từ người sang người. Thứ hai, hiện nay chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu hoặc vaccine được phê duyệt để phòng ngừa, dù một số vaccine thử nghiệm như ChAdOx1 NiV đang được nghiên cứu. Thứ ba, sự phá rừng và đô thị hóa đang đưa dơi - là vật chủ tự nhiên tiếp cận gần hơn với cộng đồng, tăng nguy cơ lan từ động vật sang người và xu hướng toàn cầu hóa làm dễ lây lan dịch bệnh hơn.
Và trên thực tế, WHO đã xếp Nipah vào danh sách 10 bệnh truyền nhiễm ưu tiên nghiên cứu, cùng với COVID-19 và Zika, chính vì rủi ro kể trên. Gần đây, các ổ dịch nhỏ ở Ấn Độ và Bangladesh đã khiến một số quốc gia như Thái Lan và Nepal tái áp dụng biện pháp kiểm tra sức khỏe tương tự COVID-19 tại sân bay, cho thấy sự cảnh giác toàn cầu.
Tóm lại, virus Nipah hiện chưa có khả năng gây ra đại dịch tương tự COVID-19 do khả năng lây truyền giữa người với người còn hạn chế. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong cao, chưa có vaccine hay điều trị đặc hiệu, cùng với nguy cơ lây truyền từ động vật trong bối cảnh giao lưu và di chuyển quốc tế ngày càng tăng, khiến virus Nipah vẫn là mối nguy cần được theo dõi và kiểm soát chặt chẽ.
