Tại hội nghị thượng đỉnh quốc tế về năng lượng hạt nhân tổ chức ngày 10/3 ở Boulogne (Pháp), Tổng thống nước chủ nhà Emmanuel Macron nhấn mạnh năng lượng nguyên tử không chỉ giúp các quốc gia tăng cường độc lập năng lượng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu tác động từ những biến động địa chính trị. Ông cho rằng việc khôi phục và phát triển điện hạt nhân có thể giúp các nền kinh tế ổn định hơn trước các cú sốc năng lượng toàn cầu.
Sự trỗi dậy của ngành công nghiệp hạt nhân xuất hiện trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến nhiều bất ổn, từ xung đột tại Trung Đông đến những căng thẳng giữa các cường quốc, bên cạnh sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) làm gia tăng nhu cầu sử dụng năng lượng cho các trung tâm dữ liệu lớn. Những người ủng hộ cho rằng chính các cuộc khủng hoảng năng lượng gần đây đã tạo cơ hội để điện hạt nhân lấy lại vị thế sau nhiều năm gây tranh cãi. Với ưu thế cung cấp nguồn điện ổn định, quy mô lớn và phát thải carbon thấp, điện hạt nhân được xem là giải pháp giúp giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt.
Pháp là một trong những quốc gia đi đầu trong chiến lược này. Với 57 lò phản ứng đang hoạt động, điện hạt nhân hiện chiếm khoảng 68% tổng sản lượng điện. Chính phủ Pháp đang thúc đẩy kế hoạch xây dựng thêm các lò phản ứng thế hệ mới EPR nhằm củng cố vai trò của năng lượng hạt nhân trong hệ thống năng lượng quốc gia. Sáu lò EPR mới đã được phê duyệt, đồng thời Paris cũng đang xem xét xây dựng thêm 8 lò khác trong tương lai. Theo Tổng thống Macron, Pháp đặt mục tiêu trở thành “mũi nhọn” của làn sóng phục hưng hạt nhân trên toàn cầu.
Bên cạnh các nhà máy quy mô lớn, Pháp cũng đặt nhiều kỳ vọng vào công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Đây được xem là thế hệ lò phản ứng mới với chi phí thấp hơn, thời gian xây dựng ngắn hơn và khả năng triển khai linh hoạt hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Chính phủ Pháp đã cam kết hỗ trợ tài chính cho các startup phát triển công nghệ SMR trong khuôn khổ chương trình đầu tư “Nước Pháp 2030”, coi đây là một phần quan trọng trong chiến lược năng lượng dài hạn.
Tuy nhiên, tham vọng phục hưng điện hạt nhân cũng đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề tài chính. Chi phí xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới thường rất lớn và có thời gian triển khai kéo dài. Riêng dự án xây dựng 6 lò EPR thế hệ mới của Pháp được ước tính tiêu tốn hơn 83 tỷ euro (khoảng 96,4 tỷ USD). Một số đánh giá cho rằng tổng chi phí có thể vượt 100 tỷ euro. Hiện nay, Chính phủ Pháp – cổ đông chính của tập đoàn điện lực EDF – đang phải bảo lãnh phần lớn nguồn vốn cho các dự án này.
Ở cấp độ châu Âu, cuộc tranh luận về vai trò của điện hạt nhân vẫn còn nhiều khác biệt. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen cho rằng việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong quá khứ là một sai lầm chiến lược của châu Âu, bởi điều đó khiến khu vực này mất đi một nguồn năng lượng ổn định và ít phát thải. Quan điểm này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Đức – quốc gia từng quyết định từ bỏ điện hạt nhân – trước đây phản đối việc coi năng lượng hạt nhân là một phần của chính sách năng lượng sạch của Liên minh châu Âu (EU).
Trên phạm vi toàn cầu, nhiều quốc gia đang thúc đẩy kế hoạch mở rộng năng lượng hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi sang xe điện và sự phát triển mạnh của công nghệ AI. Một liên minh các nước ủng hộ năng lượng hạt nhân đã đặt mục tiêu tăng gấp 3 công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, mục tiêu này sẽ đòi hỏi nguồn đầu tư khổng lồ, ước tính khoảng 1.000 tỷ USD trong vòng 20 năm tới.
Mặc dù vậy, vai trò của điện hạt nhân trong hệ thống năng lượng thế giới hiện vẫn còn khiêm tốn. Theo các báo cáo quốc tế, nguồn năng lượng này chỉ chiếm khoảng 9% sản lượng điện toàn cầu, thấp hơn đáng kể so với mức gần 18% vào giữa những năm 1990. Dù có khoảng 66 lò phản ứng mới đang được xây dựng, phần lớn tại Trung Quốc, nhưng quá trình mở rộng ngành hạt nhân vẫn diễn ra chậm chạp do chi phí cao và các rào cản kỹ thuật.
Bên cạnh đó, điện hạt nhân tiếp tục đối mặt với sự phản đối từ một số tổ chức môi trường như Hòa bình Xanh (Greenpeace). Các nhóm này cho rằng năng lượng hạt nhân không phải là giải pháp nhanh chóng để thay thế nhiên liệu hóa thạch, đồng thời cảnh báo về những rủi ro liên quan đến an toàn, chất thải phóng xạ và các yếu tố địa chính trị. Theo họ, năng lượng tái tạo như điện gió và điện Mặt trời vẫn là con đường hiệu quả hơn để giảm phát thải carbon.
Dù còn nhiều tranh luận nhưng trong bối cảnh thế giới đối mặt với những bất ổn năng lượng ngày càng lớn, điện hạt nhân dường như đang quay trở lại trung tâm của các chiến lược năng lượng quốc gia. Những biến động địa chính trị và giá dầu có thể khiến nhiều nước xem xét lại vai trò của nguồn năng lượng này như một trụ cột quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và đạt mục tiêu trung hòa carbon trong những thập kỷ tới.
