Nhân dịp kỷ niệm 208 năm ngày sinh của C. Mác (05/5/1818 - 05/5/2026), tìm hiểu về lá thư ông gửi đến Ph. Ăngghen ngày 16 tháng Tám 1867 sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về sự nỗ lực trong việc biên soạn bộ Tư bản và hiểu thêm tình bạn cao đẹp giữa hai nhà sáng lập ra Chủ nghĩa Mác.
“Luân Đôn, ngày 16 tháng Tám 1867
2 giờ đêm
Phrết thân mến!
Tôi vừa kết thúc đọc soát bản in thử tờ in cuối cùng (tờ in thứ 49) của tập sách. Phần phụ lục nói về các hình thức giá trị được in bằng chữ cỡ nhỏ, thì chiếm hết 1 ¼ tờ in.
Phần lời tựa cũng đã được tôi đọc soát bản in thử và tôi đã gửi đi vào ngày hôm qua. Vậy là, tập này đã hoàn tất. Chỉ nhờ vào anh thôi tôi mới làm được việc này! Nếu không có sự hy sinh quên mình của anh vì tôi thì tôi đã không tài nào có thể hoàn thành toàn bộ khối lượng công việc to lớn của ba tập sách ấy. Với lòng biết ơn tràn đầy, tôi xin ôm hôn anh!
Tôi gửi kèm đây hai tờ in sạch sẽ.
Tôi đã nhận được 15 pao xtéc -linh, rất cảm ơn anh.
Chào anh! người bạn thân mến và trung thành của tôi!
C.Mác của anh
Tôi sẽ chỉ cần đến những tờ in sạch sẽ ấy sau khi đã xuất bản xong toàn bộ bộ sách ấy".
Bức thư của ông được viết ở địa điểm là Luân Đôn vào ngày 16 tháng Tám 1867. Đặc biệt với dấu mốc thời gian “2 giờ đêm” đã gợi mở về sự kiện quan trọng mà ông muốn gửi đến cho Ăng ghen ở Phần nội dung. Đây là lần đầu tiên Mác ghi cụ thể thời gian trong Phần mở đầu của thư, tạo ra sự khác biệt so với những thư từ trao đổi giữa hai nhà kinh điển suốt quãng thời gian từ tháng Mười 1864 đến tháng Chạp 1867.
Nếu các bức trước trước, C.Mác thường xưng hô với Ăngghen theo ba cách là Phrê-đê-rích thân mến, Ăng-ghen thân mến và Phrết thân mến thì lần này ông chọn lời chào “Phrết thân mến!” thể hiện sự gần gũi, thân thiết nhưng rất trang trọng đến bạn mình.
Mác thông báo “Tôi vừa kết thúc đọc soát bản in thử tờ in cuối cùng (tờ in thứ 49) của tập sách. Phần phụ lục nói về các hình thức giá trị được in bằng chữ cỡ nhỏ, thì chiếm hết 1 ¼ tờ in”. Điều đó lí giải cho việc bức thư được viết vào lúc 2 giờ khuya chính là thời điểm đánh dấu phần việc cuối cùng cho bản in của bộ Tư bản - tập I đã hoàn thành. Bộ Tư bản là công trình mà C. Mác tập trung bao tâm sức, trí tuệ được thực hiện suốt cả quá trình lâu dài. Đến thời điểm 2 giờ khuya ngày 16 tháng Tám 1867 mới xong được bản in mà nội dung các hình thức giá trị ở phục lục là nội dung rất quan trọng được hai ông trao đổi ở những lá thư trước. C Mác thông báo kết quả của những ngày tháng tập trung cho công việc vất vả nhất là in nghiêng “tờ in cuối cùng” và “các hình thức giá trị” nhấn mạnh thêm tính chất quan trọng muốn thông tin tới Ăngghen.
Ông tiếp tục thông báo “Phần lời tựa cũng đã được tôi đọc soát bản in thử và tôi đã gửi đi vào ngày hôm qua. Vậy là, tập này đã hoàn tất. Chỉ nhờ vào anh thôi tôi mới làm được việc này!”. Sau khi đọc rà soát bản in thử tờ in cuối của tập I, C.Mác đọc soát bản in thử Phần lời tựa để chuẩn bị gửi đi vào hôm sau. Để hoàn tất được tập này không chỉ có sự nỗ lực riêng cá nhân ông mà còn có sự chia sẻ, động viên và trao đổi học thuật cùng Ăngghen. Vì thế C.Mác đã nhấn mạnh rằng: “Nếu không có sự hy sinh quên mình của anh vì tôi thì tôi đã không tài nào có thể hoàn thành toàn bộ khối lượng công việc to lớn của ba tập sách ấy. Với lòng biết ơn tràn đầy, tôi xin ôm hôn anh!”.
Bộ Tư bản là tác phẩm của Mác mà ông đã tập trung gần bốn mươi năm cuộc đời của mình để tìm tòi, nghiên cứu và thể hiện. Trong thời gian đó, Ph.Ăngghen vừa là người bạn chiến đấu thân thiết của C.Mác vừa là người hỗ trợ về mặt kinh tế để Mác có thể chuyên tâm vào hoàn thiện nghiên cứu. Tư bản là tác phẩm nòng cốt, tác phẩm trung tâm trong toàn bộ học thuyết Mác, là một công trình khoa học vĩ đại, là cả một cuộc đời C.Mác.
C. Mác không chỉ bày tỏ tình cảm mà còn trực tiếp “gửi kèm đây hai tờ in sạch sẽ.” như chia sẻ bước đầu sản phẩm công trình nghiên cứu của mình đến bạn. Và ông còn nói thêm “Tôi đã nhận được 15 pao xtéc -linh, rất cảm ơn anh.” để cảm ơn Ph. Ănghen đã âm thầm hỗ trợ tài chính cho Mác suốt quãng thời gian dài.
Cuối mỗi bức thư bao giờ C.Mác cũng ghi rõ “C.M. của anh” những lần này ông viết rằng “Chào anh! người bạn thân mến và trung thành của tôi!
C.Mác của anh”.
Điều này nhằm nhấn mạnh, khẳng định lòng yêu mến, trân trọng những hy sinh, đồng hành của bạn đã giúp đỡ mình. C.Mác tìm thấy ở Ph.Ăngghen một người cùng tư tưởng, một người bạn nhất mực trung thủy và một người đồng chí trợ lực gắn bó mật thiết trong sự nghiệp chung. Đúng như V.I.Lênin từng nhận định “Giai cấp vô sản châu Âu có thể nói rằng khoa học của mình là tác phẩm sáng tạo của hai bác học kiêm chiến sĩ mà tình bạn đã vượt xa tất cả những gì là cảm động nhất trong những truyền thuyết của đời xưa kể về tình bạn của con người”.
Bức thư C. Mác gửi đến Ph. Ăngghen ngày 16 tháng Tám 1867 nói riêng và những bức thư khác của hai ông luận bài về những vấn đề liên quan đến triết học, kinh tế chính trị, chủ nghĩa xã hội là một nguồn tư liệu quý giá cho thế hệ trẻ hôm nay. Những bức thư của hai vị và những điểm cơ bản trong tiểu sử của hai ông là những tư liệu sinh động, phong phú phản ánh hoạt động về mặt nhận thức và hành động của những nhà sáng lập chủ nghĩa Mác. Về sau Lênin đã tiếp tục kế thừa những nguồn tư liệu quý đó để củng cố, hoàn thiện nhận thức và hành động của mình.
C.Mác và Ph.Ăngghen không chỉ để lại những di sản quý giá về lý luận mà còn có cả những giá trị cao đẹp về tình bạn vĩ đại. Mặc dù xuất thân của C.Mác và Ph.Ăngghen đều từ tầng lớp trên của xã hội đương thời, nhưng với sự đồng cảm, tình thương con người sâu sắc họ lựa chọn đứng về phía những người cùng khổ. Hai ông đã đấu tranh không mệt mỏi vì lợi ích của số đông trong xã hội, trang bị cho họ một công cụ sắc bén để nhận thức, dần cải biến thế giới.
ThS. Phan Thị An Phú
Trường Chính trị Trần Phú, Hà Tĩnh
