Định hướng này được đưa ra trong quá trình rà soát, điều chỉnh quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 - bản quy hoạch đã được phê duyệt năm 2024 nhưng nay bộc lộ một số điểm không còn phù hợp với bối cảnh phát triển mới.
Theo Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (Bộ Xây dựng) - đơn vị tư vấn, những thay đổi về thể chế, tổ chức lãnh thổ và động lực tăng trưởng đang làm dịch chuyển nền tảng của hệ thống đô thị. Việc điều chỉnh quy hoạch vì vậy không chỉ mang tính kỹ thuật, mà là bước tái định hình cấu trúc phát triển, đảm bảo đồng bộ với quy hoạch tổng thể quốc gia và các quy hoạch vùng.
Trọng tâm của lần điều chỉnh là chuyển từ mô hình phát triển "mỗi địa phương một đô thị" sang mạng lưới đô thị có liên kết, trong đó các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và vùng động lực đóng vai trò dẫn dắt. Cách tiếp cận này kỳ vọng khắc phục tình trạng phát triển dàn trải, thiếu kết nối, vốn là điểm nghẽn của đô thị hóa nhiều năm qua.
Theo phương án đề xuất, đến năm 2030, hệ thống đô thị Việt Nam sẽ hình thành rõ nét cấu trúc đa trung tâm, với tỷ lệ đô thị hóa trên 50%. Đến năm 2050, tỷ lệ này có thể đạt 70-75%, với các đô thị phát triển theo hướng xanh, thông minh, phát thải thấp và có năng lực cạnh tranh khu vực.
Bốn vùng đô thị lớn được xác định gồm Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng - Huế và Cần Thơ, đóng vai trò "hạt nhân" trong mạng lưới. Thay vì phát triển độc lập, các đô thị trong từng vùng sẽ được định hướng liên kết thành chuỗi, cụm hoặc hành lang, tạo ra không gian phát triển liên tục.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, nhiều vấn đề cần được làm rõ. Các địa phương cho rằng quy hoạch cần cụ thể hóa khái niệm cụm đô thị, chuỗi đô thị, cũng như cơ chế quản lý các khu vực chuyển tiếp giữa đô thị và nông thôn - nơi đang diễn ra quá trình đô thị hóa mạnh nhưng thiếu khung pháp lý rõ ràng.
Bên cạnh đó, yêu cầu tích hợp các yếu tố mới như công nghiệp văn hóa, du lịch, hay các mô hình đô thị đặc thù (đô thị sân bay, đô thị sinh thái) cũng được đặt ra, nhằm tránh việc quy hoạch chỉ dừng ở phân bổ không gian mà chưa phản ánh đầy đủ bản sắc và chức năng phát triển.
Một thách thức khác là đảm bảo tính đồng bộ giữa quy hoạch đô thị với hệ thống hạ tầng, đặc biệt là giao thông liên vùng - yếu tố quyết định mức độ kết nối trong mô hình đa trung tâm.
Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn, việc điều chỉnh quy hoạch lần này là cấp thiết, song cũng thừa nhận quá trình thực hiện sẽ phải vừa làm vừa hoàn thiện do yêu cầu tiến độ. Cách tiếp cận mới – lấy không gian chức năng làm nền tảng - được xem là bước chuyển quan trọng, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang hình thành.
Việc điều chỉnh quy hoạch không chỉ nhằm cập nhật một văn bản đã ban hành, mà còn mở ra cách tổ chức lại hệ thống đô thị trên phạm vi cả nước. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình đa trung tâm có thể tạo ra động lực tăng trưởng mới, đồng thời giảm áp lực cho các đô thị lớn và nâng cao chất lượng phát triển đô thị trong dài hạn.
