Trong bối cảnh mô hình bệnh tật và dịch tễ học tiếp tục thay đổi, nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm ngày càng hiện diện ở nhiều giai đoạn của cuộc sống – từ trẻ nhỏ, người trưởng thành đến người lớn tuổi, đặc biệt ở các nhóm có bệnh nền. Thực tế này đặt ra nhu cầu ngày càng rõ ràng về một cách tiếp cận dự phòng theo vòng đời, nhìn nhận nguy cơ và nhu cầu chăm sóc sức khỏe khác nhau theo từng lứa tuổi và nhóm nguy cơ.
GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, cho biết: “Khi dịch tễ học toàn cầu và trong nước có nhiều biến động, từ thay đổi mô hình bệnh tật theo độ tuổi và nhóm nguy cơ đến các thách thức đối với hệ thống y tế, cách tiếp cận dự phòng cần được đặt trong tổng thể chiến lược và dựa trên dữ liệu dịch tễ, bằng chứng khoa học cũng như kinh nghiệm quốc tế. Trong đó, định hướng ‘miễn dịch trọn đời’ ngày càng được quan tâm như một khung tiếp cận theo vòng đời để nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng.”
 |
GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương |
Với cam kết dài hạn trong việc đồng hành cùng cộng đồng y tế, Pfizer Việt Nam tham gia hội nghị với vai trò hỗ trợ khoa học, nhằm góp phần thúc đẩy trao đổi chuyên môn, tạo điều kiện chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và cập nhật thông tin khoa học phục vụ thực hành, qua đó hỗ trợ đội ngũ nhân viên y tế tiếp cận tri thức một cách hệ thống, phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
Hai đầu vòng đời - hai nhóm nguy cơ trước bệnh truyền nhiễm
Một trong những nội dung được thảo luận sâu nhất tại hội nghị là thực trạng gánh nặng bệnh truyền nhiễm đang tập trung ở các nhóm dễ bị tổn thương nhưng chưa được chủ động dự phòng đầy đủ.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, kéo theo sự thay đổi về nhu cầu chăm sóc sức khỏe, đặc biệt ở người cao tuổi và các nhóm có bệnh nền. Quá trình lão hóa đi kèm với suy giảm chức năng cơ thể và lão hóa hệ miễn dịch, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, ung thư và bệnh tự miễn. PGS. TS. BS. Lê Khắc Bảo, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP. HCM, cho biết: “Người lớn tuổi, đặc biệt từ 65 tuổi trở lên, dễ mắc các nhiễm trùng đường hô hấp với mức độ nghiêm trọng và nguy cơ tử vong cao. Ngoài ra, các nhiễm trùng đường hô hấp không chỉ gây bệnh cấp tính mà còn làm trầm trọng thêm các bệnh mạn tính; đặc biệt, đồng nhiễm virus và vi khuẩn có thể dẫn đến diễn tiến nặng và làm gia tăng nguy cơ tử vong. Do đó, chủ động phòng ngừa cần được cân nhắc ở nhóm bệnh nhân này.”
Ở tầm nhìn y tế công cộng, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng ghi nhận các biện pháp dự phòng, trong đó có các chương trình miễn dịch, có thể góp phần giảm nguy cơ nhiễm trùng và hỗ trợ nỗ lực hạn chế kháng kháng sinh thông qua giảm nhu cầu sử dụng kháng sinh không cần thiết.
Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Việt Nam cho thấy còn khoảng cách lớn so với nhu cầu. Khảo sát năm 2024 tại một điểm phòng ngừa ở Hà Nội chỉ ra rằng tỷ lệ người lớn đã phòng ngừa phế cầu chỉ đạt 11,5%. Còn theo khảo sát Bộ Y tế năm 2023, chưa đến 6% người cao tuổi phòng cúm hàng năm, phần lớn do tâm lý chủ quan và thiếu tư vấn y tế chủ động 15.
Chia sẻ góc nhìn từ Thái Lan, Giáo sư Sasisopin Kiertiburanakul, Bác sĩ Y khoa (MD), Thạc sĩ Khoa học Y học (MHS), Khoa Y, Bệnh viện Ramathibodi, Đại học Mahidol, Bangkok, Thái Lan, cho biết các dữ liệu thực tế tại nước này mang lại góc nhìn tham chiếu hữu ích cho khu vực, nhất là trong bối cảnh Việt Nam và Thái Lan có nhiều điểm tương đồng về xu hướng già hóa dân số và gia tăng bệnh mạn tính: “Theo một nghiên cứu thực tế tại Thái Lan năm 2024 trên 825 bệnh nhân cho thấy phòng ngừa phế cầu đạt hiệu quả khoảng 73.3% trong phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp dưới ở người từ 60 tuổi trở lên, ngay cả khi phần lớn bệnh nhân có bệnh nền. Những kết quả này cung cấp thêm thông tin tham khảo hữu ích trong các thảo luận về người cao tuổi và nhóm nguy cơ.”
 |
Giáo sư Sasisopin Kiertiburanakul, Bác sĩ Y khoa (MD), Thạc sĩ Khoa học Y học (MHS), Khoa Y, Bệnh viện Ramathibodi, Đại học Mahidol, Bangkok, Thái Lan |
Bên cạnh đó, các dữ liệu trên thế giới cho thấy miễn dịch chủ động liên quan đến khoảng 30 bệnh truyền nhiễm và giúp tránh khoảng 5 triệu ca tử vong mỗi năm 18. Qua đó, nhấn mạnh vai trò của đầu tư cho dự phòng trong việc cải thiện sức khỏe dân số 19.
Nếu ở người lớn tuổi, nguy cơ thường gắn với bệnh nền và lão hóa hệ miễn dịch, thì ở chiều ngược lại của vòng đời, trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ lại là nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi các tác nhân hô hấp thường gặp bởi hệ miễn dịch chưa phát triển đầy đủ. Điều này tạo ra nhu cầu nhìn dự phòng theo “hành trình” - tức xem xét rủi ro và nhu cầu bảo vệ sức khỏe theo từng giai đoạn phát triển thay vì chỉ nhìn theo từng bệnh riêng lẻ.
Trên phạm vi toàn cầu, nhiễm trùng đường hô hấp dưới do virus và vi khuẩn vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong. Năm 2021, ước tính có khoảng 2,18 triệu ca tử vong (không bao gồm COVID-19), trong đó phế cầu khuẩn (S. pneumoniae) là một trong những tác nhân đóng góp đáng kể. Ở trẻ em, viêm phổi và các nhiễm trùng do phế cầu khuẩn tiếp tục là mối đe dọa nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Năm 2023, toàn cầu ghi nhận khoảng 2,5 triệu ca tử vong do viêm phổi, trong đó phế cầu là nguyên nhân hàng đầu. Khoảng 197.000 ca tử vong mỗi năm ở trẻ dưới 5 tuổi, trong khi trẻ sơ sinh ghi nhận khoảng 24.000 ca tử vong do nguy cơ nhiễm khuẩn nặng 9.
Bên cạnh đó, virus hợp bào hô hấp (RSV) lại là một trong những tác nhân thường gặp gây nhiễm trùng hô hấp dưới cấp tính ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ. Hầu như tất cả trẻ em đều từng nhiễm RSV trước 2 tuổi 8. Đáng chú ý, một số nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ lớn trẻ nhập viện do RSV là trẻ sinh đủ tháng và khỏe mạnh 9. Phân tích gộp năm 2025 tại khu vực Tây Thái Bình Dương và Đông Nam Á cho thấy Việt Nam có tỷ lệ nhiễm RSV cao (35,5%), đứng sau Myanmar và New Zealand 10, và RSV lưu hành quanh năm 11.
GS.TS.BS Nguyễn Viết Tiến, Chủ tịch Hội Phụ sản Việt Nam, cho biết: “RSV là một trong những tác nhân hô hấp thường gặp ở trẻ nhũ nhi. RSV có thể gây ra các di chứng như hen suyễn và thở khò khè với tỷ lệ nhập viện cao hơn 5-16 lần so với cúm. Đáng chú ý, phần lớn trẻ nhập viện nằm trong nhóm 0-6 tháng tuổi và là trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh 11. Nhiễm RSV không chỉ tạo gánh nặng bệnh tật mà còn ảnh hưởng lớn đến tài chính của gia đình người bệnh cũng như hệ thống chăm sóc y tế. Điều này cho thấy nhu cầu nhận diện nguy cơ sớm và tăng cường trao đổi thông tin khoa học với nhân viên y tế, bao gồm cả giai đoạn thai kỳ, như một phần của cách tiếp cận theo vòng đời.”
 |
GS.TS.BS Nguyễn Viết Tiến, Chủ tịch Hội Phụ sản Việt Nam |
Từ các nhóm nguy cơ khác nhau (người cao tuổi, người có bệnh nền, trẻ nhũ nhi…), khái niệm “miễn dịch trọn đời” được nhắc đến như một khung tiếp cận theo vòng đời trong y tế dự phòng - giúp cộng đồng chuyên môn nhìn nhận dữ liệu dịch tễ, thực hành lâm sàng và kinh nghiệm quốc tế một cách hệ thống hơn, phù hợp với nhu cầu sức khỏe thay đổi theo tuổi và nhóm nguy cơ.
Do dự đối với biện pháp dự phòng: rào cản “mềm” nhưng ảnh hưởng lớn
Một nội dung được quan tâm tại hội nghị là do dự đối với các biện pháp dự phòng. Tỷ lệ dự phòng thấp ở người cao tuổi Việt Nam không phải chỉ do thiếu dịch vụ — mà còn do những rào cản tâm lý, nhận thức và tiếp cận thông tin mà hệ thống y tế chưa giải quyết hiệu quả.
Vấn đề này cũng được Giáo sư Jana Shaw, Bác sĩ Y khoa (MD), Thạc sĩ Y tế Công cộng (MPH), Giáo sư Nhi khoa, Trường Y – Đại học Upstate, Syracuse, bang New York, Hoa Kỳ nêu ra tại hội nghị khi cho rằng việc do dự trong quyết định chủ động sử dụng vắc xin là một trong những nguyên nhân và rào cản chính dẫn đến tỉ lệ tiêm chủng thấp. GS. Jana Shaw nhận định: “Sự do dự không nhất thiết đồng nghĩa với từ chối; trong nhiều trường hợp, đó là trạng thái phân vân hoặc trì hoãn, ngay cả khi dịch vụ đã sẵn có. Các yếu tố góp phần có thể bao gồm niềm tin cá nhân, nhận thức về nguy cơ mắc bệnh và mức độ nghiêm trọng của bệnh, đánh giá về độ an toàn của biện pháp can thiệp, cũng như những rào cản liên quan đến khả năng tiếp cận và chi phí. Nhân viên y tế đóng vai trò then chốt thông qua việc lắng nghe với sự thấu cảm, truyền đạt rõ ràng về nguy cơ và lợi ích, đồng thời cung cấp tư vấn và hỗ trợ mang tính cá nhân hóa - là những yếu tố góp phần xây dựng niềm tin và hỗ trợ người dân ra quyết định phù hợp.”
Từ các góc nhìn dịch tễ học, lâm sàng và kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia tham dự hội nghị thống nhất rằng cách tiếp cận dự phòng theo vòng đời là một hướng thực hành có giá trị thực tiễn trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe đang thay đổi. Tiếp cận toàn diện theo hành trình miễn dịch trọn đời giúp cộng đồng y tế nhìn nhận nguy cơ theo từng nhóm tuổi và nhóm nguy cơ một cách hệ thống, đồng thời đặt vai trò của thông tin, nhân viên y tế và phối hợp liên chuyên khoa vào trung tâm của y tế dự phòng hiện đại.
