Lễ hội Nghinh Ông: Văn hóa đặc trưng hơn 200 năm của ngư dân miền biển Cần Giờ

Theo thông lệ truyền thống hàng năm, cứ đến Tết Trung thu (Rằm tháng 8 Âm lịch), tại thị trấn Cần Thạnh, huyện Cần Giờ cũ (nay là xã Cần Giờ), TP.HCM lại diễn ra Lễ hội Nghinh Ông với các nghi thức Lễ dân gian cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và các hoạt động hội vui chơi, giải trí lành mạnh trong không khí đông vui, nhộn nhịp.

Lễ hội có lịch sử hơn hai trăm năm

Lịch sử của Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ gắn liền với sự hình thành của Lăng Ông Thủy Tướng, tiền thân là một ngôi miếu, đền thờ thần biển của ngư dân miền biển Cần Giờ. Nằm ở cuối đường Duyên Hải (xã Cần Giờ), ở giữa khu dân cư nên từ bao đời nay, Lăng Ông Thủy Tướng gắn liền mật thiết với cuộc sống thường ngày và đời sống tín ngưỡng, tinh thần của người dân.

Nghệ nhân ưu tú Phan Văn Chấn - người đã dành nhiều tâm huyết để nghiên cứu và hoàn chỉnh các nghi thức của Lễ hội Nghinh Ông cho biết: Lăng Ông Thủy Tướng tiền thân là một ngôi miếu, do người Đàng Ngoài vào Nam từ hàng trăm năm trước lập nên với cầu mong những chuyến đi biển mưa thuận gió hòa, được gọi là miếu Thần Biển hay miếu Hải Thần. Miếu được hình thành từ năm 1805 dưới triều vua Gia Long.

Trong cuốn Gia Định thành thông chí (ghi chép về lịch sử vùng đất Gia Định đầu thế kỷ XIX) của sử gia Trịnh Hoài Đức miêu tả về miếu Hải Thần như sau: “Ở phía đông nam thủ sở, kính thờ thần Nam Hải, các vị thần Hà Bá, Thủy Quan, Ngọc Lân, của hai sông Phước Bình cũng được phối thờ vào đấy. Cột kèo miếu này được chạm trổ tô vẽ nghiêm chỉnh, thường năm vào tháng giêng quan trấn dùng lễ Thái lao (gồm dê, heo, trâu) thân hành đến tế, cầu tất cả cho thuận gió để thuyền vận tải về kinh đi về cho được tiện lợi, tất cả có chép vào Tự điển. Còn những thuyền buôn ra vào cũng sắm lễ vật trọng hậu đến chiêm bái, hương đèn thường ngày thơm tho, sáng rực”.

Nghệ nhân Phan Văn Chấn (người cầm lễ đứng giữa) chuẩn bị thực hiện nghi thức Thượng đại kỳ Lễ hội.

Nghệ nhân Phan Văn Chấn cho biết thêm, đến năm 1824, dưới thời vua Minh Mạng, miếu Hải Thần được sắc phong, phong thần và từ đó được gọi tên là đền Nam Hải. Cùng với lịch sử hình thành của miếu Hải Thần - đền Nam Hải, lễ Thái Lao do Hội ngư nghiệp tổ chức diễn ra vào tháng 3 Âm lịch hàng năm.

Năm 1904, vùng đất Nam Bộ hứng chịu sự tàn phá kinh hoàng của một cơn bão, nằm sát biển nên đền Nam Hải cũng bị hư hại nặng. Năm 1913, đền Nam Hải được xây dựng lại và đổi tên thành Lăng Ông Thủy Tướng. Hội Ngư nghiệp được đổi tên thành Hội Vạn Lạch cùng năm này, lễ Thái Lao được chuyển thành Lễ hội Nghinh Ông và thời gian tổ chức vào dịp rằm Trung Thu hàng năm.

Vào thời kỳ kháng chiến chống Pháp, lăng lại một nữa bị tàn phá. Đến năm 1952, Lăng Ông Thủy Tướng được xây mới, di dời đến vị trí hiện tại. Lăng Ông Thủy Tướng thờ cá Ông (cá Voi), đồng thời thờ phụng những vị thần biển, vùng sông nước, hiện tại trong lăng có lưu trữ, trưng bày bộ xương cá Voi dài 12 m.

“Lễ hội Nghinh Ông hay lễ Vạn Lạch trước đây đều nhằm tỏ lòng tôn kính đến thần Nam Hải (cá Voi) cùng những vị thần biển, miền sông nước, tưởng nhớ những ngư dân đã mất và cầu mong những chuyến đi biển gặp nhiều bội thu, mưa thuận gió hòa. Không chỉ vào dịp lễ mà vào ngày thường, người dân địa phương cũng thường xuyên đến Lăng Ông Thủy Tướng dâng hương, cúng bái, đặc biệt là ngư dân sống bằng nghề đi biển”, nghệ nhân Phan Văn Chấn cho biết.

Người dân dâng hương tại Lăng Ông Thủy Tướng.

Biểu tượng văn hóa của người dân Cần Giờ

Ông Nguyễn Ngọc Vũ - Bí thư Đảng ủy xã Cần Giờ cho biết: Cá Ông cứu độ kể lại truyền tích từ đời này sang đời khác, dần dần kết tinh thành truyền thống dân gian; thờ cúng cá Ông tạo nên nét độc đáo cho vùng đất Cần Giờ, Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ trở thành biểu tượng văn hóa không chỉ thể hiện lòng biết ơn của con người đối với thiên nhiên, mà còn phản ánh sự kiên trì, lòng dũng cảm của những thế hệ tiền nhân đầu tiên đã xây dựng khu vực Cần Giờ hiện nay.

Lễ hội Nghinh Ông là lễ hội tổng kết một mùa đánh bắt trên biển của ngư dân và chuẩn bị cho mùa đánh bắt mới với những ước vọng một mùa bội thu. Đây là lễ hội thể hiện tấm lòng thành kính, biết ơn, tạ ơn Thần Nam Hải (cá Ông) và Thần Biển của ngư dân Cần Giờ. Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ được bắt đầu từ năm 1913, đến nay đã 112 năm.

Năm 2025, kỷ niệm 12 năm ngày Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội vẫn giữ nguyên vẹn những giá trị và ngày càng được nhân dân hưởng ứng. Lễ hội là dịp để mọi người tưởng nhớ công ơn các bậc tiền nhân đã có công khai hoang mở cõi, từng bước tạo dựng cuộc sống và hình thành lối sống, nếp sống mới phù hợp, thích nghi với điều kiện thiên nhiên của vùng đất Cần Giờ.

Ông Nguyễn Ngọc Vũ dâng hương tại bàn thờ thần Nam Hải (cá Ông) trong Lăng Ông Thủy Tướng.

Cùng với sự thành kính tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã anh dũng hy sinh vì hòa bình, độc lập, tự do của dân tộc, là sự thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” luôn được duy trì, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ đã trở thành Tết biển - một nét đẹp văn hóa của người dân nơi đầu sóng ngọn gió Duyên Hải - Cần Giờ.

“Năm nay, Lễ hội được Ban Tổ chức kỷ niệm các ngày lễ lớn TP.HCM thực hiện, từ ngày 5 - 7/10 (nhằm ngày 14 - 16 Âm lịch) với nhiều hoạt động thiết thực, nội dung mang đậm nét truyền thống dân gian và hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao, thương mại, du lịch hấp dẫn, hy vọng thu hút hàng chục ngàn lượt người dân và du khách tham dự.

Bên cạnh việc tổ chức Lễ viếng Nghĩa trang liệt sĩ Rừng Sác, Lễ viếng Đền thờ Anh hùng, liệt sĩ Rừng Sác - Cần Giờ và các nghi thức cúng đại lễ cổ truyền, hát bội; cúng bạn cũ lái xưa tại Lăng Ông Thủy Tướng; tổ chức thả đèn trên biển, Lễ Nghinh Ông, Lễ hội Mừng công ngư dân Cần Giờ, còn có nhiều loại hình hoạt động như: Tết Trung thu cho thiếu nhi, biểu diễn văn hóa nghệ thuật, thi đấu thể dục - thể thao, tuyến đường nghệ thuật - triển lãm; Phiên chợ hàng Việt, khu ẩm thực, trò chơi dân gian mang đậm truyền thống ngành nghề vùng biển phục vụ nhu cầu văn hóa tâm linh và vui chơi, giải trí lành mạnh cho nhân dân và du khách”, Bí thư Đảng ủy xã Cần Giờ chia sẻ.