NSND Đinh Bằng Phi - cây đại thụ của hát bội Nam bộ - qua đời

NSND Đinh Bằng Phi (sinh năm 1938, nguyên quán Đồng Tháp) là một trong ba nghệ sĩ hát bội miền Nam đầu tiên được phong tặng danh hiệu “Nghệ sĩ Nhân dân”. Nhưng khác với NSND Năm Đồ và NSND Thành Tôn là những người mà “máu hát bội” đã chảy trong huyết quản thì NSND Đinh Bằng Phi lại hoàn toàn là “người ngoại đạo”. Thậm chí, dấn thân vào nghiệp hát bội còn là điều cấm kỵ của gia đình nhưng niềm đam mê hát bội được nuôi dưỡng từ những buổi trốn nhà đi xem hát chầu từ nhỏ đã thôi thúc ông đi trọn vẹn con đường cùng nghệ thuật hát bội.

NSND Đinh Bằng Phi đang hóa trang nhân vật - Ảnh tư liệu

NSND Đinh Bằng Phi theo nghiệp sáng tác từ sớm khi còn là học sinh trung học ở trường Pétrus Ký (nay là trường chuyên Lê Hồng Phong ở TPHCM) với truyện ngắn đầu tay là Người anh quý đăng trên báo Duy Tân (1955). Sau đó ông viết kịch bản hát bội đầu tay là Phạm Ngũ Lão tòng quân cũng ra mắt với sự ngạc nhiên lớn khi chàng trai trẻ chưa rời trường phổ thông lại rành cổ văn, nhuần nhuyễn điển cố, điển tích.

Nhờ mê xem hát chầu và đọc truyện Tàu lại chịu khó tìm hiểu, nghiên cứu mà Đinh Bằng Phi gặt hái thành công trên lĩnh vực sáng tác kịch bản hát bội khá sớm. Sau Phạm Ngũ Lão tòng quân là những kịch bản: Trần Bình Trọng tuẫn tiết (1963), Sơn Tinh - Thủy Tinh (1971), Sự tích Trần Huyền Trang, Nỗi oan Thị Kính (1972), Cánh tay Vương Tá, Tào Ninh thí phụ, Tôn phu nhân quy Thục (1973), Ngọc Kỳ Lân xuất thế (1974)…

Đinh Bằng Phi tốt nghiệp Trường Sư phạm Quốc gia Sài Gòn (năm 1959). Ngoài công việc chính là giảng dạy các môn xã hội, ông thường xuyên viết và dựng các trích đoạn hát bội tuồng lịch sử, dã sử cho học sinh và giáo sinh sư phạm. Và dù không phải là nghệ sĩ nhưng nhờ sự am tường nghệ thuật hát bội mà ông cũng được mời làm chủ nhiệm bộ môn hát bội tại Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn, được bầu làm thư ký Hội khuyến lệ cổ ca Sài Gòn (1969 – 1975).

NSND Đinh Bằng Phi (giữa) thời còn trẻ - Ảnh chụp lại từ triển lãm ảnh "NSND Đinh Bằng Phi - Một đời theo hát bội"

Sau năm 1975, NSND Đinh Bằng Phi gắn bó với Đoàn Hát bội TPHCM (nay là Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TPHCM). Sau khi về hưu năm 1980 trên cương vị Phó đoàn phụ trách chuyên môn, NSND Đinh Bằng Phi vẫn miệt mài nghiên cứu và đúc kết thành công trình Nhìn về sân khấu hát bội Nam bộ đặt nền móng cho việc nghiên cứu về lịch sử hát bội miền Nam về sau.

Chia sẻ về công trình này, nhà văn Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn TPHCM, vẫn nhớ lần gặp NSND Đinh Bằng Phi vào năm 2005 khi ông đem bản thảo Nhìn về sân khấu hát bội Nam Bộ đến NXB Văn nghệ TPHCM – nơi khi đó nhà văn Bích Ngân đang công tác. “Biết là quyển sách sẽ khó phát hành nhưng Giám đốc NXB lúc đó là anh Nguyễn Đức Bình vẫn quyết định in kế hoạch A (NXB đầu tư in và trả tiền nhuận bút cho tác giả). Đọc quyển sách, thêm hiểu, thêm quý về ông, một người thật hiền, nhường nhịn, nhẫn nhịn, dành tất cả cho niềm đam mê nghề, làm nghề và truyền nghề bằng tất cả tài năng và tâm huyết. Sau khi sách được in và tái bản nhiều lần, điều khiến ông trăn trở nhất vẫn là làm sao để nghệ thuật hát bội đến với đông đảo khán giả và có được đội ngũ nghệ sĩ trẻ kế thừa…” – nhà văn Bích Ngân chia sẻ.

Với NSƯT Ngọc Khanh, một trong những học trò đầu tiên tham gia Ban Hát bội Đinh Bằng Phi (1971), cùng các nghệ sĩ trẻ tiềm năng Kim Thanh, Ngọc Dung, Xuân Quan…, thì: “Thầy Đinh Bằng Phi có đóng góp rất lớn cho hát bội miền Nam khi từ trước năm 1975 đã nỗ lực đưa hát bội đến biểu diễn ở trường học, lan tỏa nghệ thuật hát bội bằng việc thuyết minh, phân tích, giảng dạy về cái đẹp của hát bội. Thầy cũng mời rất nhiều nghệ sĩ nổi tiếng ở bên ngoài về trường dạy truyền nghề…”.

Đến giữa thập niên 90 thế kỷ trước, khi sân khấu hát bội sa sút nghiêm trọng, một lần nữa, NSND Đinh Bằng Phi đã tìm mọi cách đưa hát bội đến công chúng trẻ qua các chương trình sân khấu học đường, các buổi biểu diễn trích đoạn, thuyết trình miễn phí về đặc trưng nghệ thuật hát bội.

NSND Đinh Bằng Phi trong vai Lưu Bị (vở Lưu Bị cầu hôn Giang Tả) - Ảnh chụp lại từ triển lãm ảnh "NSND Đinh Bằng Phi - Một đời theo hát bội"

Nhiều năm qua, NSND Đinh Bằng Phi mắc nhiều bệnh tuổi già, không còn góp mặt trong các chương trình nói chuyện, chia sẻ về nghệ thuật hát bội được nữa. Nhưng ông vẫn còn tâm nguyện trao “kho báu” của đời mình – toàn bộ công trình nghiên cứu, sưu tầm cùng rất nhiều tài liệu, hình ảnh, băng hình quý giá được lưu lại suốt cuộc đời hoạt động nghệ thuật – cho lớp kế thừa xứng đáng.

Và đúng dịp giỗ Tổ sân khấu vừa qua, Nhà hát nghệ thuật Hát bội TPHCM đã chính thức tiếp nhận “kho báu” này của NSND Đinh Bằng Phi, dự kiến tổ chức thành không gian trưng bày mở rộng để các nghệ sĩ, người yêu thích, mong muốn tìm hiểu về hát bội có thể tham khảo.