Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo được đánh giá là văn kiện mang tính đột phá mạnh mẽ nhất từ trước đến nay, đưa giáo dục Việt Nam hòa vào dòng chảy giáo dục thế giới trong kỷ nguyên mới.
Đáng chú ý, Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) có hiệu lực từ 1/1/2026, được xây dựng trên cơ sở bám sát các chủ trương của Nghị quyết 71, đánh dấu bước chuyển trong hoàn thiện thể chế, phát triển giáo dục nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
Bước ngoặt về tư duy quản trị
Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 là bước ngoặt về tư duy quản trị. Hiện ngành Giáo dục và Đào tạo đang chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình Nhà nước trực tiếp "làm" sang Nhà nước "kiến tạo" và giám sát.
Theo Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Linh, Vụ Giáo dục, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, trước đây, quyền tự chủ thường bị hiểu lầm là chỉ dành cho những đơn vị "tự lo được kinh phí." Tuy nhiên, Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) đã nêu rõ: Tự chủ về học thuật, tổ chức và nhân sự là quyền tự nhiên của mọi cơ sở giáo dục để đảm bảo chất lượng.
Luật Giáo dục nghề nghiệp lần này cũng góp phần hoàn thiện mô hình "Cấu trúc đa tầng của sự đảm bảo chất lượng", vận hành theo nguyên lý "nền móng cứng để các tầng tháp vươn cao."
Theo đó, cấu trúc này gồm 3 tầng then chốt: Tầng thân (Địa phương) trao quyền cho các tỉnh, thành phố chủ động quy hoạch mạng lưới trường nghề phù hợp với đặc thù kinh tế vùng. Tầng trung tâm (Nhà trường-Doanh nghiệp) là nơi chương trình đào tạo được thiết kế dựa trên "đơn đặt hàng" thực tế của thị trường. Đối với tầng đỉnh tháp (Đội ngũ quản lý và nhà giáo), Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) tạo cơ chế đặc thù để thu hút các chuyên gia, nghệ nhân từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy mà không bị vướng các rào cản về bằng cấp sư phạm truyền thống. Khi "nền móng" pháp lý này vững chắc, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ có không gian để sáng tạo, không còn bị bó hẹp bởi cơ chế xin-cho, từ đó nâng cao chất lượng đầu ra một cách thực chất.
Một điểm nhấn quan trọng trong Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) là việc chính thức định danh mô hình "Trung học nghề" vào hệ thống giáo dục quốc dân nhằm công nhận vị thế bình đẳng của giáo dục nghề nghiệp.
Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Linh phân tích, mục tiêu cốt lõi của mô hình này là tạo ra một "luồng xanh" cho học sinh tốt nghiệp Trung học cơ sở. Thay vì phải mất thêm 3 năm học Trung học phổ thông với khối lượng kiến thức hàn lâm nặng nề rồi mới học nghề, học sinh có thể chọn hướng đi song hành, vừa hoàn thiện chương trình văn hóa phổ thông, vừa được đào tạo kỹ năng nghề bài bản.
Đối với người học sẽ rút ngắn thời gian đào tạo từ 1-2 năm so với lộ trình cũ, giúp học sinh gia nhập thị trường lao động ở tuổi 18 với tay nghề vững vàng và bằng tốt nghiệp Trung học phổ thông. Đối với xã hội sẽ giải quyết tình trạng "thừa thầy thiếu thợ," giảm lãng phí nguồn lực xã hội và áp lực lên hệ thống đại học.
Quy định về Quỹ đào tạo nhân lực của doanh nghiệp trong Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) cũng được coi là một bước đi táo bạo. Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Linh cho rằng, nếu như trước đây, sự hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp chủ yếu dừng lại ở mức "ký kết biên bản ghi nhớ" mang tính hình thức, thì nay Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) đã tạo ra một sợi dây liên kết bằng lợi ích kinh tế và trách nhiệm pháp lý thông qua Quỹ đào tạo nhân lực.
Doanh nghiệp không còn đứng ngoài cuộc với vai trò người "sử dụng cuối cùng" mà trở thành một "nhà đào tạo" thực thụ. Quỹ này cho phép doanh nghiệp trích lập một phần kinh phí (có thể được ưu đãi về thuế) để đào tạo lại người lao động, hỗ trợ thiết bị và học bổng cho các trường nghề.
"Có thể hiểu rằng, đầu tư vào Quỹ đào tạo nhân lực không phải là một khoản phí, mà là một khoản đầu tư cho sự sinh tồn. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, công nghệ thay đổi nhanh chóng, nếu doanh nghiệp không chủ động nguồn lực đào tạo, họ sẽ tự đào thải mình khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây chính là tinh thần "đồng hành" mà Nghị quyết 71 đã đề ra nhằm xây dựng khối liên minh bền vững giữa Trí thức-Công nhân-Doanh nhân," Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Linh nhấn mạnh.
Thiết lập "cầu nối đối thoại"
Để Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) thực sự đi vào cuộc sống, Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Linh cho rằng, luật pháp chỉ là khung, nhận thức mới là động lực, khâu tuyên truyền phải "đi trước mở đường," xóa bỏ định kiến "trọng bằng cấp hơn tay nghề" đã tồn tại bấy lâu.
Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Linh đề xuất, khâu truyền thông cần định hướng triển khai theo 4 trụ cột truyền thông mới. Trước hết, truyền thông dựa trên "ngôn ngữ kinh tế," không chỉ nói về ý nghĩa cao đẹp của giáo dục mà cần nói với doanh nghiệp bằng các con số cụ thể. Ví dụ, việc tham gia giáo dục nghề nghiệp giúp giảm bao nhiêu phần trăm chi phí tuyển dụng lại? Giảm bao nhiêu tỷ lệ biến động nhân sự? Tăng bao nhiêu năng suất lao động? Khi doanh nghiệp thấy được "lợi nhuận" từ đào tạo, họ sẽ tự nguyện tham gia mà không cần cưỡng ép.
Ngoài ra, cần xây dựng những gương điển hình thực tế. Đó là những doanh nghiệp thành công nhờ mô hình Trung học nghề, những công nhân lành nghề có mức lương cao hơn cả kỹ sư đại học bởi những câu chuyện thực tế này có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn bất kỳ khẩu hiệu nào.
Đồng thời, cần đa dạng hóa nền tảng truyền thông bởi để tiếp cận giới trẻ và phụ huynh, không thể chỉ dùng báo in hay truyền hình mà phải phối hợp để lan tỏa thông điệp trên TikTok, Facebook, LinkedIn... với phong cách trẻ trung, hiện đại.
Cùng với đó, thiết lập "Cầu nối đối thoại" đa bên như tham mưu tổ chức các diễn đàn định kỳ giữa 3 bên: Nhà nước-Nhà trường-Doanh nghiệp. Tại đây, mọi "điểm nghẽn" về thuế, thủ tục hành chính khi trích lập Quỹ đào tạo hay tiếp nhận học sinh thực tập sẽ được tháo gỡ.
Nghị quyết 71-NQ/TW và Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) đã chuẩn bị một đường băng thông suốt. Tuy nhiên, để giáo dục nghề nghiệp Việt Nam thực sự "cất cánh," cần có sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền, sự chủ động của các nhà trường và đặc biệt là sự chuyển mình của các doanh nghiệp.
