Các sai lệch này không dừng ở mức nhầm lẫn kỹ thuật mà chạm tới kiến thức lịch sử cơ bản, đặc biệt khi gắn với tên tuổi họa sĩ Tô Ngọc Vân.
Trước hết, cần nhắc lại rằng trong lịch sử giáo dục mỹ thuật ở Việt Nam, tên gọi của các cơ sở đào tạo gắn chặt với bối cảnh chính trị, hành chính và mô hình tổ chức từng thời kỳ. Giai đoạn từ 1939 đến 1945, ở Đông Dương không tồn tại một cơ sở nào mang tên Trường Mỹ thuật Việt Nam. Đây là một dữ kiện lịch sử đã được xác nhận qua nhiều tài liệu chính thống, và ngay trong chính cuốn sách Dấu ấn 100 năm cũng có những văn bản hành chính minh chứng cho điều này.
Cụ thể, trang 286 của sách in lại Nghị định mở lại trường Đại học và tổ chức khai giảng Đại học Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám, với các trường thành viên gồm Y khoa Công chính, Canh nông và Mỹ thuật. Trang 287 tiếp tục in Nghị định đổi tên Trường Cao đẳng Mỹ thuật thành Trường Mỹ thuật Trung cấp. Những tư liệu này cho thấy đến năm 1945, cấu trúc đào tạo mỹ thuật vẫn nằm trong hệ thống Đại học Việt Nam, chứ chưa hề có một đơn vị độc lập mang tên Trường Mỹ thuật Việt Nam.
 |
Trang 287 trong sách Dấu ấn 100 năm – Kỷ yếu kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam in Nghị định đổi tên Trường Cao đẳng Mỹ thuật thành Trường Mỹ thuật Trung cấp. Ảnh scan từ sách Dấu ấn 100 năm. |
Trong bối cảnh đó, việc sách ghi rằng giai đoạn 1939–1945, họa sĩ Tô Ngọc Vân giữ cương vị hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Việt Nam và trực tiếp giảng dạy khóa mỹ thuật kháng chiến là một sai lệch nghiêm trọng. Cho đến khi hi sinh năm 1954, họa sĩ Tô Ngọc Vân chưa từng làm hiệu trưởng một trường mang tên Trường Mỹ thuật Việt Nam. Việc gán ghép danh xưng không tồn tại này vừa làm sai lịch sử, vừa vô tình đặt ông vào một vị trí hành chính không đúng với thực tế.
 |
Trong đó trang 32 lại ghi rằng: Giai đoạn 1939–1945, họa sĩ Tô Ngọc Vân giữ cương vị hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Việt Nam và trực tiếp giảng dạy khóa mỹ thuật kháng chiến? (Ảnh scan từ sách Dấu ấn 100 năm) |
Từ sai lệch về tên trường, cuốn sách tiếp tục bộc lộ vấn đề trong cách trình bày vai trò của các hiệu trưởng qua các thời kỳ. Ở phần này, cụm từ “quá trình công tác” được sử dụng thống nhất cho cả họa sĩ Victor Tardieu, nhà điêu khắc Évariste Jonchere và họa sĩ Tô Ngọc Vân. Với môi trường đại học công lập hiện nay, đây là cách diễn đạt quen thuộc trong hồ sơ cán bộ. Nhưng khi áp dụng cho bối cảnh lịch sử trước năm 1945, cách dùng này không phù hợp.
Trước năm 1945, từ “công tác” chưa mang nghĩa hành chính chuẩn hóa như sau Cách mạng Tháng Tám. Trong giai đoạn này, thuật ngữ này chủ yếu xuất hiện trong hai ngữ cảnh là hoạt động công vụ của bộ máy chính quyền thực dân và hoạt động của phong trào cách mạng. Việc dùng cụm từ “quá trình công tác” để chỉ hoạt động nghệ thuật và giảng dạy của các họa sĩ, đặc biệt là các hiệu trưởng người Pháp và cả họa sĩ Tô Ngọc Vân, vì thế thiếu chính xác về mặt ngữ nghĩa và lịch sử.
Chính từ cách dùng khái niệm này, chân dung nghề nghiệp của họa sĩ Tô Ngọc Vân trong sách bị thu hẹp một cách không cần thiết. Trước năm 1945, ông không chỉ giảng dạy tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương mà còn tham gia nhiều hoạt động song song. Ông viết bài, vẽ tranh minh họa cho báo chí đương thời, đặc biệt là Phong Hóa và Ngày Nay, được bổ đi giảng dạy tại Phnom Penh và tham gia văn phòng kiến trúc do kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện phụ trách.
Trong giai đoạn 1939–1945, ông vừa hoạt động trong khối trường công vừa tham gia lĩnh vực tư nhân. Nếu chỉ nhìn ông qua lăng kính “công tác” theo nghĩa hành chính, những đóng góp quan trọng của ông với tư cách họa sĩ minh họa và họa sĩ trang trí kiến trúc sẽ bị loại khỏi bức tranh tổng thể.
Những bất cập về kiến thức lịch sử tiếp tục thể hiện ở phần lựa chọn và sắp xếp tác phẩm minh họa cho họa sĩ Tô Ngọc Vân. Mỗi hiệu trưởng được giới thiệu bằng ba tác phẩm, nhưng tiêu chí lựa chọn trong trường hợp này chưa thuyết phục. Với một họa sĩ có sự nghiệp đồ sộ trên nhiều lĩnh vực, việc ưu tiên các tác phẩm được vinh danh là bảo vật quốc gia hoặc nằm trong cụm tác phẩm được đề cử Giải thưởng Hồ Chí Minh là điều cần thiết.
Trong số các tác phẩm sơn dầu, Hai phụ nữ và em bé cùng với Bên hoa huệ (hay Thiếu nữ bên hoa huệ) được xem là hai tác phẩm quan trọng nhất của Tô Ngọc Vân. Nếu chỉ chọn một, Hai phụ nữ và em bé là lựa chọn hợp lý vì đây là bảo vật quốc gia hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Ngược lại, bức sơn mài Bộ đội nghỉ chân bên đường không ghi rõ nguồn, là tác phẩm chưa hoàn thiện, kích thước nhỏ, được sáng tác trong điều kiện thiếu thốn vật liệu tại chiến khu. Tác phẩm này hoàn toàn có thể được thay thế bằng một tranh minh họa đăng trên Phong Hóa hoặc Ngày Nay, qua đó phản ánh đầy đủ hơn vai trò của Tô Ngọc Vân với tư cách họa sĩ minh họa và biếm họa, dưới các bút danh Ái Mỹ và Tô Tử.
 |
Cuốn sách đồng thời cũng in bức Bên hoa huệ từng được gia đình xác định là “tranh nhái” (ảnh trái), và trước đó chính Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam đã phải có đính chính về trường hợp này trên ấn phẩm khoa học của nhà trường. |
Thứ tự trình bày các tác phẩm trong sách cũng thiếu logic khi không tuân theo trình tự thời gian. Một tác phẩm năm 1948 được đặt lên trước, trong khi các tác phẩm sáng tác sớm hơn lại bị đẩy xuống sau, làm đứt gãy mạch phát triển nghệ thuật của họa sĩ.
Cuối cùng là vấn đề bút danh. Các sách kỷ yếu trước đây không đề cập, nhưng khi Cuốn Dấu ấn 100 năm đã đưa thông tin này vào thì cần làm đầy đủ và có trích dẫn nguồn cụ thể. Theo các tài liệu đã công bố, họa sĩ Tô Ngọc Vân từng sử dụng nhiều bút danh khác nhau như Tô Tử, Ái Mỹ và Tô Văn Xuân. Việc chỉ lựa chọn một bút danh duy nhất không phản ánh đầy đủ hoạt động báo chí và nghệ thuật của ông.
Họa sĩ Tô Ngọc Vân là người hiệu trưởng đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật trong hệ thống Đại học Việt Nam, một nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử mỹ thuật hiện đại. Ông hi sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp, để lại một di sản lớn cho nền mỹ thuật và giáo dục nước nhà. Những sai lệch về tên trường, chức danh và vai trò của ông trong Dấu ấn 100 năm – Kỷ yếu kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam vì thế không chỉ là chuyện chi tiết, mà ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của một công trình được kỳ vọng mang tính tổng kết và ghi dấu lịch sử. Đây là những “hạt sạn” đầu tiên cần được chỉ ra một cách thẳng thắn và dựa trên tư liệu, như một yêu cầu tối thiểu đối với trách nhiệm học thuật và trách nhiệm công bố lịch sử.
