Cụ thể, trong lời giới thiệu cuốn Dấu ấn 100 năm – Kỷ yếu kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam (Dấu ấn 100 năm), nhóm biên soạn cho biết đã tiếp nối hệ thống tư liệu từ các ấn phẩm tiền nhiệm như Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội 1925–1990, Mỹ thuật Hà Nội Tác giả – Tác phẩm, Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội 1925–2005, Đại học Mỹ thuật Việt Nam bước vào thế kỷ XXI. Nhóm tác giả cũng bày tỏ tinh thần cầu thị khi thừa nhận khả năng tồn tại thiếu sót và mong nhận được phản hồi từ người đọc.
Tuy nhiên, khi đi vào cấu trúc học thuật, cuốn sách không chỉ bộc lộ những sai sót mà còn cho thấy một khoảng trống lớn khi ngay trong phần Mục lục đã thiếu vắng Danh mục tài liệu tham khảo!
Với một công trình tái hiện lịch sử 100 năm của một nhà trường đi đầu trong nghiên cứu và phê bình mỹ thuật, sự thiếu hụt này đặt ra nghi vấn về tính cập nhật cũng như khả năng kiểm chứng tư liệu. Đáng chú ý, tài liệu gần nhất được nêu trong lời giới thiệu là cuốn Đại học Mỹ thuật Việt Nam bước vào thế kỷ XXI xuất bản năm 2010, tức đã cách thời điểm hiện tại khoảng 15 năm, khiến cam kết về độ chính xác tối đa trở nên khó kiểm chứng.
 |
Việc thiếu hoàn toàn Danh mục tham khảo khiến cho thông tin trong cuốn Dấu ấn 100 năm trở nên thiếu cam kết về tính chính xác cũng như tiêu chí liêm chính học thuật. Ảnh scan từ Dấu ấn 100 năm. |
Trong nghiên cứu lịch sử và khoa học xã hội, liêm chính học thuật là tiêu chí nền tảng, khởi đầu từ việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và công khai nguồn gốc thông tin. Với một kỷ yếu mang tính khoa học của nhà trường, Danh mục tài liệu tham khảo không phải là phần phụ, mà là bộ khung giúp người đọc nhận diện cuốn sách được xây dựng trên những nguồn lực nào.
Những nguồn đó bao gồm văn bản hành chính như quyết định thành lập trường, nghị quyết của các cấp lãnh đạo, tư liệu lưu trữ như sổ truyền thống, biên bản, cùng các bài báo khoa học và luận văn liên quan. Các cuộc phỏng vấn cựu giảng viên, cựu sinh viên khi được sử dụng như tư liệu gốc cũng cần ghi rõ danh tính, vị trí và thời điểm thực hiện. Việc thống nhất quy chuẩn trích dẫn theo chuẩn quốc tế hoặc quy định của ngành giáo dục không chỉ mang tính hình thức, mà phản ánh mức độ chuyên nghiệp của nhóm biên soạn.
 |
Tác phẩm Dòng Mê Kông ở Vĩnh Long của Hiệu trưởng Victor Tardieu thiếu hụt chỉ dẫn về nguồn ảnh. Ảnh scan từ Dấu ấn 100 năm. |
Tính minh bạch không dừng lại ở cuối sách, mà phải hiện diện trong từng trang viết. Mọi số liệu và sự kiện lịch sử không thuộc tri thức phổ thông đều cần được chú thích nguồn. Khi trích dẫn nguyên văn, cần ghi rõ xuất xứ và số trang. Ngay cả khi diễn giải lại bằng lời văn của người viết, nguồn gốc ý tưởng vẫn phải được thừa nhận. Đặc biệt với một cuốn sách về mỹ thuật, nguồn hình ảnh là vấn đề then chốt. Một tác phẩm nghệ thuật được in ấn mà không rõ nguồn ảnh hay nơi lưu trữ sẽ mất đi giá trị tư liệu vốn có.
Thực tế khảo sát nội dung cuốn sách dày 360 trang cho thấy tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng trong việc ghi nguồn hình ảnh. Từ bức Dòng Mê Kông ở Vĩnh Long ở trang 25 đến các tác phẩm của các danh họa như Tô Ngọc Vân, Nguyễn Lương Tiểu Bạch đều không có chỉ dẫn về nguồn ảnh.
Bức Làng ven núi của Nguyễn Thụ ở trang 46 là tác phẩm cuối cùng có ghi nguồn. Kể từ trang 47 cho đến hết sách, hàng trăm hình ảnh tác phẩm của các họa sĩ như Lê Anh Vân, Lê Văn Sửu... được in mà không kèm bất kỳ thông tin xuất xứ nào.
Bên cạnh đó là cách trích dẫn chung chung, thiếu chính xác. Việc ghi nguồn Kho lưu trữ Thư Viện Pháp hay Sách Mỹ thuật Đông Dương mà không có tên cơ quan cụ thể, tác giả hay năm xuất bản khiến việc truy vết tư liệu gần như không thể thực hiện. Theo đó, Thư viện Pháp là một hệ thống lớn, không thể được nhắc tới một cách đại khái.
 |
Bức bích họa nổi tiếng trang trí trong giảng đường của Đại học Mỹ thuật Đông Dương chỉ được chú thích là Kho lưu trữ Thư Viện Pháp. Ảnh scan từ Dấu ấn 100 năm. |
Hay cụm từ Sách Mỹ thuật Đông Dương cũng không đủ thông tin để xác định tài liệu gốc từ cuốn Mỹ thuật Đông Dương sự hình thành và phát triển của tác giả Nguyễn Quốc Định, được Nhà xuất bản Thế giới phát hành vào năm 2024. Sự thiếu chuẩn xác trong trích dẫn như ở Dấu ấn 100 năm rất dễ gây nhầm lẫn cho người đọc và giới nghiên cứu.
Ngay cả những thông tin mang tính quốc gia như danh sách Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước cũng được đưa vào mà không kèm trích lục từ các quyết định hay văn bản chính thức. Với các danh hiệu cấp cao, việc không dẫn nguồn văn bản là một thiếu sót đáng chú ý về mặt học thuật và hành chính.
 |
Rất khó để các nhà nghiên cứu và người đọc truy nguyên nguồn gốc từ thông tin "Sách Mỹ thuật Đông Dương". Ảnh scan từ Dấu ấn 100 năm. |
Tính xác thực là nền tảng để bảo đảm nội dung được xây dựng trên các bằng chứng khách quan, thay vì những suy diễn chủ quan. Việc ghi nhận đầy đủ công lao của người sáng tạo, người cung cấp tư liệu và các cơ quan lưu trữ cũng chính là sự tôn trọng đối với lịch sử và tri thức. Chỉ khi đáp ứng được những yêu cầu đó, một cuốn sách mới có thể trở thành tài liệu tham chiếu đáng tin cậy cho các nghiên cứu tiếp theo.
Với một cuốn kỷ yếu ghi dấu 100 năm hình thành và phát triển của ngôi trường hàng đầu về nghệ thuật tại Việt Nam, ý nghĩa của nó không chỉ dừng lại ở việc tri ân quá khứ, mà còn gợi mở những bài học cho tương lai. Những thiếu sót về liêm chính học thuật, nếu không được nhìn nhận thẳng thắn, sẽ làm suy giảm giá trị của các tác phẩm nghệ thuật và cả hành trình lịch sử mà nhà trường đã trải qua.
Loạt bài dài kỳ xoay quanh cuốn Dấu ấn 100 năm – Kỷ yếu kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam không nhằm phủ nhận những nỗ lực của tập thể thực hiện ấn phẩm, mà hướng tới việc chỉ ra và nhìn nhận thẳng thắn những điểm còn chưa hợp lý. Qua đó, loạt bài mong góp phần tạo dựng những điều kiện tốt hơn để ký ức tập thể về lịch sử hình thành nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam được lưu giữ một cách nghiêm cẩn, minh bạch và đáng tin cậy.
