Ông sinh ra trong gia đình luôn coi trọng nhiệm vụ giáo dục toàn diện. Theo sự hướng dẫn của bố mẹ ông, yếu tố quan trọng để trở thành người cách mạng trước hết phải biết yêu lao động, trung thực, nhạy bén và biết nuôi dưỡng sức mạnh của tư duy.
Ngay từ bé, Lênin nổi tiếng là chàng trai nhanh nhẹn, vui vẻ, nghiêm túc, say mê việc học hành. Qua kiến thức của nền văn học nước nhà và chứng kiến đời sống nước Nga bấy giờ, V.I. Lênin tích cực tham gia vào phong trào sinh viên. Sau khi bị đuổi khỏi trường Đại học Tổng hợp Cadan rồi bị bắt giam, ông bắt đầu bước vào con đường đấu tranh cách mạng.
V.I. Lênin đặc biệt quan tâm nghiên cứu chủ nghĩa Mác, ra sức tuyên truyền cho những tư tưởng vĩ đại của chủ nghĩa Mác. Bằng tất cả nghị lực và trí thông minh, thông qua con đường tự học tập ông đã tạo nên những bước tiến quan trọng đóng góp vào kho tàng lý luận của Mác.
Bắt đầu từ năm 1893 - năm 1907, V.I. Lênin truyền bá chủ nghĩa Mác vào phong trào công nhân Nga, đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, phương pháp siêu hình. Từ nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác, ông viết nên các tác phẩm như: Những “người bạn dân” là thế nào và họ đấu tranh chống những người dân chủ - xã hội ra sao? (1894); Nội dung kinh tế của chủ nghĩa dân tuý và sự phê phán trong cuốn sách của ông Xtơruvê về nội dung đó (1894); Chúng ta từ bỏ di sản nào? (1897); Làm gì? (1902)... bảo vệ và phát triển phép biện chứng duy vật, quan tâm nghiên cứu các hiện tượng, quy luật phát triển của xã hội, phát triển nhiều quan điểm về chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhất là làm thêm lý luận hình thái kinh tế - xã hội. V.I. Lênin bàn về vai trò quyết định của đấu tranh chính trị, nêu ra những đặc điểm, động lực và triển vọng của cách mạng dân chủ tư sản trong thời đại đế quốc chủ nghĩa.
Thời kỳ 1907 - 1917, V.I. Lênin phát triển toàn diện triết học Mác và lãnh đạo phong trào công nhân Nga, chuẩn bị cho cách mạng xã hội chủ nghĩa. Tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” (1908) của ông đã khái quát những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên, phê phán toàn diện triết học duy tâm tư sản và chủ nghĩa xét lại trong triết học, vạch mặt những kẻ chống lại triết học Mác - xít, bảo vệ chủ nghĩa duy vật, phát triển lý luận duy vật biện chứng về nhận thức. V.I. Lênin chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa triết học và chính trị, chủ nghĩa Mác là sự thống nhất không thể tách rời giữa lý luận khoa học với thực tiễn cách mạng. Định nghĩa về vật chất của Lênin đã giải quyết vấn đề cơ bản của triết học, chỉ ra bản chất của ý thức, con đường biện chứng của quá trình nhận thức chân lý, làm rõ vai trò của thực tiễn.
Sự sắc bén của tư duy cá nhân kết hợp thực tiễn phong trào cách mang, V.I. Lênin tiếp tục nghiên cứu, phát triển nhiều quan điểm, nguyên lý triết học Mác, đáp ứng yêu cầu nhận thức giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền và giải quyết những vấn đề cấp bách của thực tiễn cách mạng vô sản. “Bút ký triết học” (1914 - 1916) là tác phẩm bổ sung, phát triển phép biện chứng duy vật, quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tính đảng của hệ tư tưởng, vai trò của quần chúng nhân dân trong sự phát triển của lịch sử. Và ở “Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản” (1913), V.I. Lênin phân tích về chủ nghĩa đế quốc, mối quan hệ giữa những quy luật khách quan của xã hội với hoạt động có ý thức của con người; về vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử, quan hệ giữa tất yếu và tự do... Lúc cách mạng vô sản đã chín muồi ở nước Nga, V.I. Lênin viết tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” (cuối năm 1917) phát triển quan điểm của chủ nghĩa Mác về nguồn gốc bản chất của nhà nước, về tính tất yếu đập tan nhà nước tư sản, thay thế bằng nhà nước chuyên chính vô sản, lực lượng lãnh đạo nhà nước là đội tiên phong của giai cấp công nhân tức chính đảng Mác - xít.
Từ 1917 - 1924 là thời kỳ Lênin tổng kết kinh nghiệm thực tiễn cách mạng, bổ sung, hoàn thiện triết học Mác, nghiên cứu các vấn đề xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tác phẩm “Những nhiệm vụ trước mắt của Chính quyền Xô viết”, V.I.Lênin đã vạch ra đường lối chung xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Nga, phân tích nguyên nhân thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười, đặt ra nhiệm vụ phải tiến hành cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với nền kinh tế nước Nga, trong đó nhiệm vụ cơ bản, hàng đầu là nâng cao năng suất lao động.
Nếu không có tư duy biện chứng và sự nghiêm túc, nỗ lực trong quá trình học tập, nghiên cứu của V. I. Lênin thì khó có thể bảo vệ, phát triển triết học Mác qua những giai đoạn khác nhau. Bất cứ trong điều kiện bị tù đày, sống lưu vong ở nước ngoài cho đến những năm tháng hoạt động lý luận, chỉ đạo phong trào cách mạng của giai cấp công nhân Nga, V.I. Lênin luôn phát huy tính tự giác, chủ động trong học tập, tổng kết thực tiễn. Đúng như lời nhận xét của Chủ tịch Hồ Chí Mình về công lao của V.I.Lênin “Là người thầy đã đào tạo ra những chiến sĩ cách mạng khắp thế giới, chẳng những bằng lý luận cách mạng khoa học nhất, mà còn bằng đạo đức cách mạng cao cả nhất" .
Ngay tại Hội nghị toàn quốc lần thứ nhất về công tác huấn luyện và học tập khai mạc vào 06/5/1950, Người đã nhấn mạnh “Lênin khuyên chúng ta: “Học, học nữa, học mãi”. Mỗi người phải ghi nhớ và thực hành điều đó”. Quan điểm đó được Tổng Bí thư Tô Lâm tiếp tục khẳng định ở có bài viết "Học tập suốt đời", rằng “Chỉ khi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, nhà nhà, người người thực hiện hiệu quả học tập suốt đời, xây dựng được đội ngũ cán bộ dám làm, dám nói, dám chịu trách nhiệm, dám hy sinh, chúng ta mới vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên phát triển, giàu mạnh dưới sự lãnh đạo của Đảng”.
Kỷ niệm 156 năm ngày sinh V.I.Lênin (22/4/1870 - 22/4/2026) là dịp để chúng ta ôn lại những cống hiến của ông, tiếp tục phát huy những di sản tư tưởng Lênin đã để lại đặc biệt là tinh thần nỗ lực tự học tập. Học tập, rèn luyện nâng cao trình độ nhận thức và kỹ năng đáp ứng tốt những yêu cầu của bối cảnh chuyển đổi số hướng đến thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng ngay từ thời kỳ đầu của nhiệm kỳ, góp phần xây dựng và phát triển đất nước hùng cường, thịnh vượng trong kỷ nguyên mới.
ThS. Phan Thị An Phú
Trường Chính trị Trần Phú, Hà Tĩnh
