Chưa xóa lỗ lũy kế, liên tục xin ưu đãi
Trong những năm Covid-19, ngành đường sắt đối diện với muôn vàn khó khăn. Người lao động hoặc bị giảm lương, hoặc mất việc. Tuy nhiên, trước khi Covid-19, đường sắt vẫn bị coi là ngành “bị bỏ lại” phía sau, phải chứng kiến vận tải hàng không, vận tải đường bộ tăng trưởng như vũ bão.
Ngày 31/12/2019 – thời điểm trước khi đại dịch Covid-19 xuất hiện, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) ghi nhận lỗ sau thuế chưa phân phối lũy kế đến cuối kỳ trước là 56,8 tỷ đồng. Nghĩa là chưa có Covid-19 thì VNR đã thua lỗ thảm. Tích lũy đến ngày 31/12/2024, VNR gánh lỗ lũy kế 2.028 tỷ đồng.
Thua lỗ nhiều nên VNR gặp không ít khó khăn về dòng tiền, từ đó Tổng công ty phải đưa ra nhiều kiến nghị để nhận được hỗ trợ liên quan đến dòng tiền.
Trong công văn gửi Bộ Tài chính hồi đầu năm 2025, Tổng công ty kiến nghị Bộ Tài chính có ý kiến với Chính phủ và các Bộ, Ban ngành, địa phương tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc đối với các chính sách quản lý Nhà nước trong lĩnh vực đường sắt để Tổng công ty có căn cứ hoàn thành kế hoạch.
VNR kiến nghị báo cáo Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UBND các tỉnh để thống nhất áp dụng các chính sách ưu đãi về sử dụng đất dành cho đường sắt, giải quyết thủ tục đất đai, miễn tiền thuế sử dụng đất đối với diện tích đất trụ sở điều hành sản xuất của các đơn vị đầu máy, toa xe để phù hợp với Điểm a khoản 2 Điều 6 Luật Đường sắt quy định; xem xét, chỉ đạo các Bộ, ban ngành liên quan xác định công năng và mục đích sử dụng đất, giải quyết thủ tục miễn, giảm tiền thuê đất tại số 551 Nguyễn Văn Cừ để giải quyết dứt điểm vướng mắc tại khu đất này.
VNR mong Bộ Tài chính xem xét miễn giảm phí sử dụng kết cấu hạ tầng đường sắt để giúp các doanh nghiệp Vận tải đường sắt hạ giá thành, nâng cao năng lực cạnh tranh.
“Ưu tiên bố trí kinh phí từ nguồn vốn cho các dự án đầu tư công khẩn cấp hàng năm để sửa chữa, cải tạo, nâng cấp các công trình xung yếu trên mạng lưới đường sắt đang giao Tổng công ty quản lý, sử dụng, khai thác”, VNR đưa ra kiến nghị với Bộ Tài chính.
VNR cũng đề nghị các địa phương có đường sắt đi qua bố trí nguồn kinh phí để triển khai Quyết định 358/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Phê duyệt Đề án đảm bảo trật tự an toàn giao thông và xử lý dứt điểm lối đi tự mở qua đường sắt.
Đã đến lúc cổ phần hóa
Có thể thấy những kiến nghị của VNR gửi đến Bộ Tài chính chủ yếu là miễn, giảm thuế, kinh phí… tất cả đều liên quan đến dòng vốn và hỗ trợ cho dòng vốn. Và đây là những điều luôn có sau cổ phần hóa.
Việc cổ phần hóa Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) không còn là một lựa chọn mang tính dài hạn, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh doanh nghiệp này đang đối mặt với nhiều vấn đề mang tính hệ thống, từ hiệu quả kinh doanh, cấu trúc tài chính cho đến mô hình quản trị.
Trước hết, áp lực tài chính là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy sự cần thiết của cải cách. Dữ liệu cho thấy ngay từ trước đại dịch Covid-19, VNR đã rơi vào tình trạng thua lỗ. Khoản lỗ lũy kế từ mức vài chục tỷ đồng vào năm 2019 đã phình to lên hơn 2.000 tỷ đồng vào cuối năm 2024. Điều này phản ánh một thực tế rằng khó khăn của doanh nghiệp không chỉ mang tính chu kỳ do dịch bệnh, mà mang tính cấu trúc kéo dài nhiều năm. Khi một doanh nghiệp không thể tự tạo dòng tiền bền vững, việc liên tục phụ thuộc vào hỗ trợ ngân sách hoặc các cơ chế ưu đãi sẽ làm gia tăng gánh nặng cho Nhà nước và làm giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế.
Thứ hai, mô hình hoạt động hiện tại khiến VNR rơi vào vòng luẩn quẩn “xin – cho”. Các kiến nghị gửi cơ quan quản lý chủ yếu xoay quanh miễn, giảm thuế, phí sử dụng hạ tầng, hỗ trợ vốn đầu tư công hay xử lý đất đai. Đây đều là những giải pháp mang tính ngắn hạn, giúp doanh nghiệp “cầm cự” hơn là tạo ra động lực tăng trưởng mới. Trong khi đó, cơ chế này cũng làm suy yếu tính tự chủ và trách nhiệm giải trình – những yếu tố cốt lõi của một doanh nghiệp hoạt động theo nguyên tắc thị trường.
Quan trọng hơn, VNR đang tụt lại phía sau trong cuộc cạnh tranh liên ngành. Trong nhiều năm qua, vận tải hàng không và đường bộ đã tăng trưởng mạnh mẽ nhờ sự tham gia của khu vực tư nhân, công nghệ hiện đại và mô hình quản trị linh hoạt. Ngược lại, ngành đường sắt vẫn mang nặng tính hành chính, thiếu vốn đầu tư lớn và chưa có động lực đổi mới. Hệ quả là thị phần vận tải hành khách và hàng hóa của đường sắt ngày càng thu hẹp, dù đây vốn là phương thức vận tải có nhiều lợi thế về chi phí và an toàn.
Trong bối cảnh đó, cổ phần hóa không chỉ nhằm mục tiêu huy động vốn, mà còn là bước chuyển đổi căn bản về chất. Việc mở cửa cho nhà đầu tư tư nhân sẽ giúp VNR tiếp cận nguồn lực tài chính dài hạn, giảm phụ thuộc vào ngân sách. Quan trọng hơn, các cổ đông mới – đặc biệt là nhà đầu tư chiến lược – có thể mang theo kinh nghiệm quản trị, công nghệ và tư duy thị trường, qua đó thúc đẩy quá trình tái cấu trúc toàn diện doanh nghiệp.
Thực tiễn tại Việt Nam đã có nhiều minh chứng cho hiệu quả của cổ phần hóa. Vinamilk sau khi chuyển đổi đã trở thành doanh nghiệp đầu ngành với tốc độ tăng trưởng ấn tượng, quản trị minh bạch và khả năng cạnh tranh quốc tế. Tương tự, Sabeco sau cổ phần hóa và đặc biệt là khi có sự tham gia của nhà đầu tư chiến lược nước ngoài đã cải thiện mạnh mẽ hiệu quả hoạt động, tối ưu chi phí và duy trì vị thế dẫn đầu thị trường bia.
Từ những trường hợp này có thể thấy, điểm mấu chốt không nằm ở việc “bán vốn Nhà nước”, mà là thiết lập một cấu trúc sở hữu đa dạng, tạo áp lực thị trường và nâng cao kỷ luật tài chính. Đây chính là điều mà VNR đang thiếu.
Ngoài ra, cổ phần hóa còn giúp minh bạch hóa tài chính và tài sản, đặc biệt là quỹ đất lớn mà ngành đường sắt đang quản lý. Khi được định giá và khai thác theo cơ chế thị trường, các tài sản này có thể trở thành nguồn lực quan trọng để tái đầu tư, thay vì tiếp tục bị “đóng băng” do vướng mắc cơ chế như hiện nay.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng cổ phần hóa VNR phải được thực hiện một cách thận trọng và có lộ trình rõ ràng. Ngành đường sắt gắn với hạ tầng thiết yếu và an ninh quốc gia, do đó Nhà nước vẫn cần giữ vai trò chi phối ở những khâu then chốt như kết cấu hạ tầng. Phần có thể xã hội hóa là hoạt động vận tải, dịch vụ, logistics và khai thác thương mại.
Tình trạng thua lỗ kéo dài, sự phụ thuộc vào cơ chế xin – cho và nguy cơ tụt hậu trong cạnh tranh đã đặt Tổng công ty Đường sắt Việt Nam vào thế buộc phải thay đổi. Cổ phần hóa, nếu được triển khai đúng cách, không chỉ là giải pháp tài chính mà còn là cú hích thể chế, giúp doanh nghiệp thoát khỏi quỹ đạo trì trệ và tìm lại vai trò trong hệ thống vận tải quốc gia.
Ngày 12/2/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định 57/2026/NĐ-CP về cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp có hiệu lực từ 13/2/2026. Theo đó, Nghị định 57/2026/NĐ-CP quy định chi tiết về cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp.
Phụ lục III nêu rõ danh mục 20 doanh nghiệp Thủ tướng Chính phủ quyết định cơ cấu lại vốn Nhà nước. Trong đó có VNR.
