Cho đến gần đây, Harvard vẫn là trường đại học có năng suất nghiên cứu cao nhất thế giới, theo một bảng xếp hạng toàn cầu dựa trên số lượng công bố học thuật. Nhưng vị trí đó hiện đang lung lay, trở thành bằng chứng mới nhất cho một xu hướng đáng lo ngại đối với giới học thuật Mỹ.
Theo tờ New York Times, Harvard đã tụt xuống vị trí thứ ba trong bảng xếp hạng. Những trường vươn lên nhanh chóng không phải là các đối thủ truyền thống của Harvard tại Mỹ, mà là các trường đại học Trung Quốc - những cơ sở đã liên tục thăng tiến trong các bảng xếp hạng nhấn mạnh vào số lượng và chất lượng nghiên cứu khoa học.
Sự đảo chiều này diễn ra trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump cắt giảm mạnh nguồn tài trợ nghiên cứu dành cho các trường đại học Mỹ vốn phụ thuộc lớn vào ngân sách liên bang cho hoạt động khoa học. Các chính sách của ông Trump không phải là nguyên nhân khởi phát sự suy giảm tương đối của các đại học Mỹ - vốn đã bắt đầu từ nhiều năm trước - nhưng chúng có thể khiến xu hướng này tăng tốc.
“Chúng ta đang chứng kiến một sự dịch chuyển lớn, một dạng trật tự mới trong ưu thế toàn cầu về giáo dục đại học và nghiên cứu” - ông Phil Baty, Giám đốc phụ trách đối ngoại toàn cầu của tổ chức Times Higher Education (Anh), cho biết.
Theo các nhà giáo dục và chuyên gia, sự dịch chuyển này không chỉ là vấn đề của riêng các trường đại học Mỹ, mà còn là thách thức đối với vị thế quốc gia của Mỹ.
“Có nguy cơ xu hướng này sẽ tiếp diễn, thậm chí dẫn tới suy giảm”, ông Baty nói, “Tôi dùng từ ‘suy giảm’ rất thận trọng. Không phải các trường Mỹ đang tệ đi một cách rõ ràng, mà là cạnh tranh toàn cầu đang khốc liệt hơn: các quốc gia khác đang tiến nhanh hơn”.
Nếu nhìn lại đầu những năm 2000, một bảng xếp hạng đại học toàn cầu dựa trên sản lượng khoa học - như số lượng bài báo đăng trên các tạp chí học thuật - thì sẽ rất khác so với hiện nay. Khi đó, có tới bảy trường đại học Mỹ nằm trong top 10, dẫn đầu là Harvard ở vị trí số một. Chỉ duy nhất một trường của Trung Quốc, Đại học Chiết Giang, lọt vào top 25.
Ngày nay, Đại học Chiết Giang đã vươn lên vị trí số một trong bảng xếp hạng Leiden Rankings do Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ thuộc Đại học Leiden (Hà Lan) công bố. Bảy trường Trung Quốc khác cũng góp mặt trong top 10.
Harvard hiện sản xuất lượng nghiên cứu nhiều hơn đáng kể so với hai thập kỷ trước, nhưng vẫn tụt xuống vị trí thứ ba và là trường đại học Mỹ duy nhất còn đứng gần nhóm dẫn đầu. Tuy vậy, Harvard vẫn xếp số một về số lượng công trình khoa học được trích dẫn nhiều nhất trong bảng xếp hạng Leiden.
Vấn đề của các đại học hàng đầu Mỹ không nằm ở việc giảm sản lượng nghiên cứu.
Sáu trường đại học danh tiếng của Mỹ – gồm Đại học Michigan, UCLA, Johns Hopkins, Đại học Washington (Seattle), Đại học Pennsylvania và Stanford – đều tạo ra nhiều nghiên cứu hơn so với 20 năm trước, theo số liệu của Leiden.
Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng của các trường Trung Quốc còn nhanh hơn rất nhiều.
Theo ông Mark Neijssel, Giám đốc dịch vụ của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ Leiden, bảng xếp hạng này dựa trên số lượng bài báo và trích dẫn trong cơ sở dữ liệu Web of Science - kho dữ liệu học thuật do công ty Clarivate quản lý, bao gồm hàng nghìn tạp chí chuyên ngành.
Mặc dù các bảng xếp hạng đại học toàn cầu thường không thu hút nhiều sự chú ý tại Mỹ, nhưng nhiều học giả kỳ cựu đã nhận thấy sự bứt phá mạnh mẽ của Trung Quốc và cảnh báo rằng Mỹ đang dần tụt hậu.
Ông Rafael Reif, cựu Chủ tịch Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT), từng nhận xét trong một podcast rằng: “Số lượng và chất lượng các bài báo khoa học từ Trung Quốc thực sự ấn tượng” và “đang bỏ xa những gì chúng ta làm ở Mỹ”.
Ngược lại, nhiều quốc gia khác theo dõi sát các bảng xếp hạng như một thước đo năng lực học thuật và tiến trình vượt Mỹ. Đại học Chiết Giang công khai quảng bá thứ hạng của mình trên website và coi việc lọt top 100 toàn cầu vào năm 2017 là một cột mốc lịch sử. Truyền thông nhà nước Trung Quốc cũng thường xuyên ca ngợi sự thăng hạng của các trường đại học trong nước.
Trung tâm Leiden gần đây còn xây dựng một bảng xếp hạng thay thế dựa trên cơ sở dữ liệu OpenAlex. Trong bảng này, Harvard vẫn đứng số một, nhưng xu hướng tương tự: 12 trong số 13 trường tiếp theo đều là của Trung Quốc.
“Trung Quốc đang xây dựng năng lực nghiên cứu ở quy mô rất lớn”, ông Neijssel nói, đồng thời cho biết các nhà nghiên cứu Trung Quốc cũng ngày càng chú trọng công bố bằng tiếng Anh trên các tạp chí quốc tế có sức ảnh hưởng.
Trong bài phát biểu năm 2024, Chủ tịch Tập Cận Bình ca ngợi những tiến bộ của Trung Quốc trong các lĩnh vực như công nghệ lượng tử và khoa học không gian, đồng thời nhấn mạnh rằng sức mạnh toàn cầu của một quốc gia gắn chặt với ưu thế khoa học - công nghệ.
Ngược lại, chính quyền Tổng thống Trump theo đuổi chính sách cắt giảm hàng tỷ USD ngân sách nghiên cứu dành cho các trường đại học Mỹ, với lập luận loại bỏ lãng phí và tái định hướng nghiên cứu khỏi các chủ đề mà họ cho là mang tính chính trị.
Các lãnh đạo đại học Mỹ cảnh báo trong suốt năm 2025 rằng việc cắt giảm tài trợ liên bang có thể gây hậu quả nghiêm trọng, làm gián đoạn nghiên cứu và kìm hãm thế hệ nhà khoa học tương lai.
Dù các bảng xếp hạng rộng hơn - xét đến uy tín, tài chính, sức hút tuyển sinh hay số lượng giải Nobel - vẫn cho thấy Mỹ giữ nhiều lợi thế, song các chuyên gia nhận định sự xói mòn vị thế dẫn đầu là xu hướng khó đảo ngược nếu không có thay đổi chính sách căn bản.
Các hệ thống xếp hạng khác tập trung vào sản lượng khoa học cũng phản ánh sự dịch chuyển tương tự hướng tới các trường đại học Trung Quốc.
Đại học Harvard đứng đầu thế giới trong bảng xếp hạng các trường đại học dựa trên thành tích học tập, do Viện Tin học thuộc Đại học Kỹ thuật Trung Đông ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ biên soạn. Nhưng Đại học Stanford là trường duy nhất khác của Mỹ nằm trong top 10, bao gồm bốn trường đại học Trung Quốc. Một bảng xếp hạng khác, Nature Index, xếp Harvard ở vị trí đầu tiên, tiếp theo là 10 trường của Trung Quốc.
Harvard và các trường đại học hàng đầu khác của Mỹ đang phải đối mặt với một loạt áp lực mới từ việc chính quyền Tổng thống Trump cắt giảm ngân sách tài trợ khoa học, cũng như từ lệnh cấm đi lại và chiến dịch trấn áp nhập cư đã ảnh hưởng đến sinh viên và học giả quốc tế.
Số lượng sinh viên quốc tế đến Mỹ vào tháng 8/2025 thấp hơn 19% so với năm trước, một xu hướng có thể tiếp tục làm tổn hại đến uy tín và thứ hạng của các trường đại học Mỹ nếu những bộ óc xuất sắc nhất thế giới chọn học tập và làm việc ở nơi khác.
Trong khi đó, Trung Quốc đã và đang đầu tư hàng tỷ USD vào các trường đại học của mình và tích cực nỗ lực để thu hút các nhà nghiên cứu nước ngoài. Mùa thu năm ngoái, Trung Quốc bắt đầu cấp visa đặc biệt cho sinh viên tốt nghiệp các trường đại học hàng đầu về khoa học và công nghệ để đến Trung Quốc học tập hoặc kinh doanh.
Chủ tịch Tập Cận Bình đã nêu rõ lý do cho những khoản đầu tư này, cho rằng sức mạnh toàn cầu của một quốc gia phụ thuộc vào sự thống trị về khoa học. “Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ gắn liền với cuộc cạnh tranh giữa các siêu cường”, ông Tập Cận Bình phát biểu vào năm 2024.
