Đền thờ chính được công nhận Di tích Lịch sử văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1991. Hơn sáu thế kỷ qua, nơi này vẫn là tâm điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, nơi cộng đồng bốn thôn cùng hướng về cội nguồn. Lễ hội không chỉ là nghi lễ tưởng nhớ mà còn là một diễn đàn văn hóa, gắn kết người dân với quá khứ và truyền thống.
Ngô Tướng Công - Ngô Miễn, tự Minh Đức, sinh năm 1371 dưới triều Trần Nghệ Tông, nguyên quán tại hương Xuân Hi (làng Hẹ), huyện Kim Hoa, phủ Bắc Hà, xứ Kinh Bắc, nay thuộc phường Phúc Thắng, thị xã Phúc Yên, Vĩnh Phúc. Xuất thân trong một vọng tộc lâu đời, ông nổi bật từ nhỏ nhờ thông minh, dung mạo tuấn tú và đức tính khoan hòa. Năm 22 tuổi, dưới triều Trần Thuận Tông, ông thi đỗ Thái học sinh, được cử giữ nhiều chức vụ quan trọng, đồng thời quan tâm cải thiện đời sống nhân dân.
Ngô Miễn còn là người khai sáng vùng đất Thiên Trường. Ông dâng tấu xin di dân, dẫn dắt mười dòng họ: Ngô, Đỗ, Trần, Hoàng, Nguyễn, Phạm, Vũ, Đinh, Đào, Tạ, khai khẩn các bãi bồi, đắp đê, lấy nước ngọt cho ruộng đồng. Chỉ trong vài năm, hơn 200 mẫu ruộng được hình thành, đặt nền móng cho làng Xuân Hy ngày nay. Cuộc sống dân cư quanh ông luôn gắn với việc học, lao động và tinh thần cộng đồng.
Trong những năm cuối triều Trần, trước tình hình rối ren, Ngô Miễn cáo quan về quê dạy học, tiếp tục truyền dạy tri thức và nhân đức. Năm 1400, triều Hồ mời ông ra làm quan, đến 1406 được phong chức Hành khiển Thượng thư lệnh, Hữu tham tri chính sự. Ông luôn giữ liêm khiết, góp phần cải cách xã hội, nhưng trước sức mạnh quân Minh xâm lược, triều Hồ suy yếu. Không chịu đầu hàng, Ngô Miễn cùng thuộc viên Kiều Biểu tuẫn tiết tại cửa biển Kỳ La năm 1407, khi mới 36 tuổi. Phu nhân Nguyễn Thị Hằng theo chồng tự trầm, được sử sách đánh giá là tấm gương tiết nghĩa.
 |
Một phần nghi thức tại Lễ hội Ngô Tướng Công, Xuân Mai, Phú Thọ |
Lễ hội Đền Ngô Tướng Công năm 2026 mở màn bằng nghi lễ tế lễ trang trọng, dâng hương tưởng nhớ công đức tiền nhân, hòa cùng những câu hát, điệu múa ôn lại truyền thống yêu nước. Phần hội diễn ra sôi động với đêm văn nghệ, các trò chơi dân gian và đặc biệt là hội vật truyền thống, một nét văn hóa đã bị gián đoạn suốt 10 năm.
Chia sẻ về lễ hội năm nay, ông Nguyễn Quốc Hương, Trưởng tiểu ban Cụm di tích lịch sử văn hóa đền Ngô Tướng Công, chia sẻ: “Lễ hội này từ thời cha ông chúng tôi truyền lại hơn 600 năm, phần lễ giữ nguyên nghi thức xưa. Năm nay chúng tôi phục hồi môn vật nam và nữ, diễn ra từ mùng 8 đến hết mùng 10. Đây là nỗ lực bảo tồn sinh hoạt truyền thống, vừa hấp dẫn người dân vừa giáo dục thế hệ trẻ về tinh thần làng quê”.
 |
Ông Nguyễn Quốc Hương đọc chúc văn khai mạc Lễ hội Ngô Tướng Công |
Cùng với đó, ông Hương cho biết, lượng du khách năm nay tập trung về Đền Ngô Tướng Công tăng đáng kể. Hàng nghìn người đứng chật hai bên đường trong lễ rước diễn ra vào Mùng 9 tháng Giêng, khi người dân đón kiệu từ lăng phát tích về đền. Du khách thập phương, con em xa quê trở về, tạo nên dòng người đông đúc, nhộn nhịp. Công an phường đảm nhiệm an ninh trật tự, thay cho lực lượng công an thành phố trước đây, giúp lễ hội diễn ra an toàn và trọn vẹn.
 |
Hàng năm, lễ hội thu hút đông đảo người dân địa phương và khách du lịch |
Các trò chơi dân gian như bịt mắt bắt vịt, nấu cơm thi, hội vật cùng những đêm văn nghệ quần chúng đã thổi hồn sống động vào không gian cổ kính của đền Ngô Tướng Công. Những tiếng trống, tiếng reo, tiếng hò nhịp nhàng trên sới vật không chỉ gợi lại một thời oai hùng, mà còn nhắc nhở cộng đồng về giá trị văn hóa, lịch sử và giáo dục truyền thống.
Ngoài thời điểm lễ hội, khuôn viên đền Ngô Tướng Công luôn nhộn nhịp với các hoạt động sinh hoạt của cư dân lân cận. Nơi đây thường diễn ra các buổi biểu diễn văn nghệ quần chúng, sinh hoạt câu lạc bộ và những chương trình văn hóa cộng đồng, tạo nên một không gian cởi mở, gắn kết người dân và duy trì nhịp điệu văn hóa quanh năm.
