Việc tích trữ dầu thô quy mô lớn, phát triển năng lượng tái tạo và áp dụng công nghệ thay thế dầu mỏ bằng than đá đã giúp Bắc Kinh giảm đáng kể sự phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.
Lộ trình "phòng thủ" từ sớm
Cuộc xung đột tại Tây Á đã khiến nhiều quốc gia chao đảo, nhưng với Trung Quốc, đây không phải là một tình huống bất ngờ. Thực tế, Bắc Kinh đã triển khai lộ trình "phòng thủ" từ nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump, khi các căng thẳng thương mại Mỹ - Trung bắt đầu leo thang và làm dấy lên những lo ngại về sự đứt gãy chuỗi cung ứng.
Trung Quốc coi công nghiệp là nền tảng an ninh quốc gia và đã đẩy mạnh chính sách “tự lực, tự cường”. Theo Giáo sư Heiwai Tang, Giám đốc Viện châu Á toàn cầu thuộc Đại học Hồng Kông, chính quyền Bắc Kinh đã tăng cường các chính sách công nghiệp trọng điểm để phát triển các lĩnh vực chiến lược, qua đó tránh bị chi phối bởi các quốc gia phương Tây.
Bước đột phá thực sự nằm ở ngành công nghiệp hóa dầu – “mạch máu” của mọi nhà máy sản xuất. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên liệu hóa dầu (petrochemicals) nhập khẩu từ nước ngoài để sản xuất nhựa, cao su, và linh kiện,Trung Quốc đã chuyển sang sử dụng than đá trong nước để sản xuất methanol, amoniac tổng hợp và nhiều hóa chất thiết yếu khác. Đây vốn là công nghệ từng được Đức sử dụng để duy trì nền kinh tế trong Thế chiến II, nay được Bắc Kinh nâng tầm để tận dụng nguồn than nội địa dồi dào, thay thế cho dầu mỏ phải nhập khẩu qua các vùng biển không ổn định như eo biển Malacca hay Hormuz.
Nhờ vậy, trong khi nhiều nước đối mặt với tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng do các tuyến hàng hải huyết mạch tại Trung Đông bị gián đoạn, Trung Quốc vẫn duy trì ổn định, đứng vững trước những biến động địa chính trị. Mặc dù vẫn là một trong những quốc gia nhập khẩu nhiều dầu nhất thế giới, nhưng theo nhiều chuyên gia, nhu cầu xăng dầu của Trung Quốc đã đạt đỉnh và bắt đầu có xu hướng giảm dần.
Động lực thay đổi cấu trúc năng lượng
Điểm khác biệt lớn nhất là Trung Quốc đang chuyển hướng dùng than cho công nghiệp hóa chất thay vì chỉ dùng để đốt điện. Đến năm 2025, lượng than Trung Quốc sử dụng cho công nghiệp hóa chất đã tăng từ 155 triệu tấn (tương đương than tiêu chuẩn) năm 2020 lên 276 triệu tấn năm 2024 và tiếp tục tăng 15% năm 2025, vượt qua cả tổng tiêu thụ than của toàn nước Mỹ. Chiến lược này đang mang lại lợi thế cạnh tranh khổng lồ về giá. Ví dụ điển hình là phân bón nitơ: Trung Quốc sản xuất 1/3 nguồn cung toàn cầu với 80% nguyên liệu từ than đá. Khi giá phân bón thế giới tăng vọt 40% do chiến tranh, giá nội địa của Trung Quốc vẫn duy trì ở mức thấp, giúp bảo vệ ngành nông nghiệp và ổn định kinh tế trong nước.
Ngay từ trước khi xung đột Mỹ - Iran leo thang, Trung Quốc đã chiếm vị thế vượt trội trong nhiều lĩnh vực then chốt. Những áp lực từ cuộc chiến thương mại và sự đứt gãy chuỗi cung ứng trong đại dịch đã trở thành "thuốc thử" cho chiến lược an ninh năng lượng của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Theo các chuyên gia phân tích thuộc Viện Nghiên cứu Mercator (Đức), những biến động chính trị quốc tế hiện nay càng củng cố thêm cho con đường "tự lực, tự cường" của Bắc Kinh.
Bằng cách biến các thách thức địa chính trị thành động lực thay đổi cấu trúc năng lượng, Trung Quốc không chỉ đang tự bảo vệ mình mà còn thiết lập một vị thế mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu – nơi sự tự chủ về tài nguyên chính là nền tảng của an ninh quốc gia.
