Trong những năm gần đây, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam liên tục thực hiện việc chỉnh lý hệ thống trưng bày thường xuyên, từ mỹ thuật đương đại giai đoạn 2021–2022 đến mỹ thuật ứng dụng và mỹ thuật dân gian giai đoạn 2022–2024. Những nỗ lực này tạo hiệu ứng tích cực, thu hút sự quan tâm của công chúng và giới chuyên môn.
Theo Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh: "Việc ra mắt không gian trưng bày chuyên đề đặc biệt là ý tưởng mà bảo tàng đã ấp ủ trong nhiều năm qua, nhằm tôn vinh các tác giả và tác phẩm tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam trong một cấu trúc trưng bày chuyên sâu hơn".
Trong khuôn khổ đó, lần đầu tiên công chúng được tiếp cận một chuyên đề riêng về họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân, danh họa tiêu biểu của mỹ thuật hiện đại và mỹ thuật cách mạng Việt Nam, đồng thời là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam.
 |
Ảnh chân dung họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân. Ảnh: BTMTVN |
Chuyên đề giới thiệu 26 tác phẩm được tuyển chọn từ tổng số 45 tác phẩm của Tô Ngọc Vân hiện do bảo tàng lưu giữ. Các tác phẩm trải trên nhiều chất liệu như sơn dầu, sơn mài, lụa, màu nước, chì, mực, phản ánh rõ hành trình sáng tạo của họa sĩ trước và sau năm 1945, trong đó có những tác phẩm lần đầu tiên được giới thiệu tới công chúng.
Phát biểu tại lễ ra mắt, ông Nguyễn Anh Minh cho biết những tác phẩm được lựa chọn “thể hiện rõ nét và đầy đủ về hành trình nghệ thuật, phong cách của họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân”, từ giai đoạn tìm kiếm vẻ đẹp mang tính thẩm mỹ cá nhân đến giai đoạn gắn bó sâu sắc với đời sống dân tộc và kháng chiến. Họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân được nhìn nhận như một cầu nối quan trọng giữa hai nền mỹ thuật, từ Trường Mỹ thuật Đông Dương đến Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam, nay là Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam.
 |
Tác phẩm Chạy giạc trong rừng, chất liệu sơn mài của họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân. Ảnh: BTMTVN |
Trong ký ức công chúng, tên tuổi Tô Ngọc Vân gắn liền với những tác phẩm đã trở thành biểu tượng của mỹ thuật Việt Nam. Bức tranh Bên hoa huệ, hay còn gọi là Thiếu nữ bên hoa huệ, là một trong những tác phẩm nổi bật nhất của ông, đồng thời cũng là một hành trình tìm kiếm còn để ngỏ.
Trao đổi với Ngày Nay, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam khẳng định hiện nay bảo tàng không lưu giữ tác phẩm Thiếu nữ bên hoa huệ. Câu chuyện về bức tranh này “đang trong quá trình tiếp tục được tìm hiểu”, với những câu hỏi bức tranh hiện ở đâu và ai đang lưu giữ, là mong muốn chung của bảo tàng và gia đình họa sĩ trong quá trình tìm kiếm.
Bên cạnh tác phẩm đang thất lạc ấy, bảo tàng hiện sở hữu những giá trị đặc biệt khác trong di sản của Tô Ngọc Vân. Trong đó có Hai thiếu nữ và em bé, sáng tác năm 1944, đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Dịp này, bảo tàng cũng giới thiệu Thiếu nữ bên hoa sen, một tác phẩm nổi tiếng khác, cùng với Bức thư sáng tác trên chất liệu lụa và các tác phẩm sơn mài, qua đó cho thấy khả năng sáng tác đa dạng của Tô Ngọc Vân trên nhiều chất liệu.
 |
Trang lụa Bức thư. Ảnh: BTMTVN |
Không gian trưng bày còn giới thiệu một số kỷ vật quý giá do gia đình họa sĩ lưu giữ. Theo ông Nguyễn Anh Minh, sự phối hợp và ủng hộ của gia đình Tô Ngọc Vân là yếu tố quan trọng giúp chuyên đề được thực hiện, bên cạnh sự đồng hành tài trợ của Millon Việt Nam. Những kỷ vật này góp phần làm rõ hơn chân dung một nghệ sĩ gắn bó trọn vẹn với vận mệnh dân tộc.
Về công tác bảo tồn, ông Nguyễn Anh Minh cho biết phần lớn các tác phẩm của Tô Ngọc Vân hiện còn khá nguyên vẹn. Một số tác phẩm bị ảnh hưởng bởi chiến tranh hoặc điều kiện môi trường đã được các cán bộ trung tâm phục chế của bảo tàng tiến hành phục chế theo đúng quy trình, nhằm đưa tác phẩm trở lại trạng thái gần với nguyên bản nhất.
 |
Ký họa trong thời gian kháng chiến của họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân. Ảnh: BTMTVN |
Cuộc đời của họa sĩ, liệt sĩ Tô Ngọc Vân khép lại trên chiến trường Điện Biên Phủ năm 1954, khi ông hy sinh trong lúc trực tiếp ra mặt trận ghi chép, ký họa. Những tác phẩm cuối cùng của ông không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là tư liệu lịch sử quý giá về những năm tháng kháng chiến. Từ đó có thể thấy Tô Ngọc Vân đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình, hiến dâng trọn vẹn cuộc đời cho nghệ thuật và Tổ quốc, biến hội họa thành tiếng nói của niềm tin và bản sắc Việt Nam.
