Đại Việt thế kỷ XVIII: nền tảng tri thức làm nên chiến thắng
Trong ký ức, chiến thắng này thường được nhắc đến bằng những cụm từ gợi cảm xúc mạnh mẽ: “thần tốc”, “quét sạch”, “đánh tan”. Phía sau tốc độ hành quân và những trận đánh dồn dập là cả một nền tảng trí tuệ, khoa học, tổ chức và kinh nghiệm chiến tranh được tích lũy trong thời gian dài của Đại Việt dưới thời Hoàng đế Quang Trung.
 |
| Quân Đại Việt trên mình voi ném hỏa cầu chứa đầy Phốt pho nguyên chất vào quân Thanh, quả pháo đùng bên trong hỏa cầu sẽ nổ,tung phốt pho vào không khí, phốt pho bùng cháy gây vết bỏng như thò tay vào vạc dầu, ngay lập tức triệt hết oxy gây chết ngạt hoặc tai biến. Ảnh:NVCC. |
Một trong những cách lý giải phổ biến từng tồn tại khá lâu cho rằng quân Thanh thất bại chủ yếu vì chủ quan, vì rơi vào những ngày Tết nên lơ là cảnh giác. Tuy nhiên, khi đối chiếu lại chính sử nhà Thanh và các tư liệu liên quan, cách giải thích này tỏ ra thiếu thuyết phục. Trên thực tế, khi Hoàng đế Quang Trung tiến quân ra Bắc, đã dừng lại ở Nghệ An, Thanh Hóa để bổ sung quân số gấp đôi mất 10 ngày, chắc chắn địch phải biết, quân Thanh còn huy động lực lượng lớn, xây dựng đồn lũy, thiết lập cầu phao qua sông Hồng, bố trí đại quân ở cả hai bờ và duy trì liên lạc thường xuyên giữa các cánh quân. Đạo quân ấy không phải là lực lượng mà là những tinh binh từng trải qua nhiều chiến dịch lớn, vừa tham gia các cuộc chinh phạt quan trọng của nhà Thanh.
Trong bối cảnh đó, việc một lực lượng lên tới 29 vạn quân bị đánh bại gần như hoàn toàn chỉ trong vòng 5 ngày không thể được lý giải bằng sự “lơ là” hay “bất ngờ” đơn thuần. Điều này buộc người nghiên cứu lịch sử phải đặt ra câu hỏi cốt lõi: đâu là yếu tố mang tính quyết định?
Từ câu hỏi ấy, kỹ sư Vũ Đình Thanh đã tiếp cận Đại thắng Kỷ Dậu 1789 bằng một phương pháp khác: đặt sử liệu trong mối đối chiếu với khoa học kỹ thuật hiện đại, đặc biệt là vật lý và hóa học quân sự. Ông không tách rời lịch sử khỏi khoa học, mà xem khoa học như một công cụ để giải mã những mô tả tưởng chừng mơ hồ trong các văn bản cổ, kết quả sẽ rất chính xác vì các định luật vật lý, hóa học không hề và không thể đổi thay.
Trong chính sử nhà Thanh và sử nhà Nguyễn, những hình ảnh về lửa xuất hiện với mật độ dày đặc: lửa “nhanh như sấm chớp”, lửa “nóng như thò tay vào vạc dầu”, lửa cháy dữ dội và kéo dài, lửa không dễ dập tắt, thậm chí lửa vẫn cháy khi rơi xuống nước. Những mô tả ấy, nếu nhìn bằng tư duy tiền khoa học, dễ bị xem là cường điệu. Nhưng khi soi chiếu bằng kiến thức hiện đại, chúng lại trở nên đặc biệt đáng chú ý.
Theo chia sẻ của kỹ sư Vũ Đình Thanh, loại hỏa dược mà quân Tây Sơn sử dụng rất có thể chứa phốt pho ở dạng nguyên chất hoặc dạng hỗn hợp với nhựa thông và dầu mỏ. Phốt pho là một nguyên tố có những tính chất đặc biệt: có thể tự bốc cháy khi tiếp xúc với không khí, tạo nhiệt độ rất cao và đồng thờ với khói độc tiêu thụ nhanh lượng ô xy xung quanh . Trong không gian kín hoặc bán kín, hiện tượng này không chỉ gây cháy mà còn tạo ra môi trường thiếu ô xy, dẫn đến ngạt thở, ngộ độc và các phản ứng sinh lý nghiêm trọng.
Những đặc điểm này lý giải một cách hợp lý cho nhiều chi tiết từng khiến người đọc sử sách băn khoăn: vì sao nhiều binh lính đối phương “chốc lát đã chết”, vì sao có những trường hợp thi thể còn nguyên vẹn, không mang dấu vết giao chiến trực diện, và vì sao tâm lý hoảng loạn lại lan nhanh đến mức khiến các đạo quân khác tự động tháo chạy dù chưa trực tiếp giao chiến.
Từ nền tảng khoa học đó, các trận đánh then chốt trong Đại thắng Kỷ Dậu 1789 được nhìn lại với một logic mạch lạc hơn. Tại khu vực Đống Đa – Khương Thượng, nơi quân của Sầm Nghi Đống cố thủ, sử sách ghi nhận việc hàng nghìn binh lính tử vong trong thời gian rất ngắn. Nhiều người trong số họ không có dấu hiệu bị chém giết hay giao tranh ác liệt. Theo phân tích của kỹ sư Vũ Đình Thanh, điều này phù hợp với hiện tượng ngạt ô xy và ngộ độc khói khi vũ khí chứa phốt pho phát nổ trong không gian đồn lũy kín.
 |
| Chiến binh Đại Việt dùng ống hỏa hổ bắn khối hỗn hợp nhựa thông trộn dầu mỏ, phốt pho vào địch, khối này đập vào giặc vỡ tung, tung hỗn hợp trên vào không khí rồi nhờ phốt pho lập tức tự cháy nhấn chìm giặc trong biển lửa. |
Đáng chú ý, quân của Sầm Nghi Đống vốn nổi tiếng hiếu chiến và có kỷ luật cao, nên thay vì rút lui sớm, họ lựa chọn cố thủ. Chính quyết định này, trong bối cảnh hỏa lực đặc biệt của quân Đại Việt lại trở thành yếu tố khiến thiệt hại tăng lên nhanh chóng. Ks Thanh cho rằng quân đội Đại Việt đã sử dụng ống hỏa hổ đặt trên voi để phóng hỏa tiễn ( một dạng tên lửa sơ khai như pháo thăng thiên ) với đầu nổ chứa phốt pho hoặc hỗn hợp nhựa thông , dầu mỏ phốt pho. Phóng hỏa tiễn không có độ giật mạnh, không có lửa đầu nòng, không có tiếng động lớn như súng thần công, vì thế voi không bị giật mình và quân đội Đại Việt biến voi thành hỏa lực voi cơ động cực mạnh, hàng trăm voi với khả năng phóng hỏa tiến thần tốc tấn công khiến giặc không kịp trở tay.
Ở đồn Ngọc Hồi, các mô tả về “hỏa tiễn, hỏa châu bắn tới tấp” cho thấy một cách đánh thiên về hỏa lực và tạo môi trường chiến đấu bất lợi cho đối phương. Hoàng đế Quang Trung dường như không chủ trương đưa quân xông thẳng vào đồn, mà sử dụng hỏa lực biến đồn Ngọc Hồi thành lò lửa, độc, không oxy làm cho địch bị chết hoặc tai biến, ngộ độc, khiến quân Thanh buộc phải rời bỏ đồn trong trạng thái rối loạn, mất sức chiến đấu, quân Tây Sơn mới tổ chức tiến công trực diện, kết thúc trận đánh nhanh gọn.
Trận chiến hai bên bờ sông Hồng là một trường hợp đặc biệt. Theo sử nhà Thanh, đây là “tượng trận đốt cháy” một cách gọi đã phản ánh phần nào tính chất của cuộc giao tranh. Dù quân Thanh bố trí lực lượng lớn ở cả hai bờ sông và hy vọng dùng nước để khắc chế lửa, nhưng hỏa dược chứa phốt pho vẫn phát huy tác dụng. Lửa đặc biệt của Đại Việt cháy được trên mặt nước, khói độc lan rộng, oxy bị triệt tiêu khiến đội hình quân Thanh rối loạn nghiêm trọng, rất nhiều tên bị chết ngạt. Việc nhiều binh lính thiệt mạng trên sông, đến mức dòng chảy bị nghẽn, là chi tiết được nhiều nguồn tư liệu ghi nhận.
Một câu hỏi quan trọng thường được đặt ra là: liệu Đại Việt thế kỷ XVIII có đủ điều kiện để chế tạo và sử dụng những loại hỏa dược như vậy hay không? - Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, câu trả lời nằm ở chính điều kiện tự nhiên và tri thức bản địa của người Việt. Trên khắp lãnh thổ Việt Nam tồn tại nhiều hang dơi, nơi phân dơi và đất thấm phân dơi tích tụ qua hàng nghìn năm. Đây là nguồn nguyên liệu giàu diêm tiêu và phốt pho – những thành phần then chốt trong sản xuất thuốc súng và hỏa dược. Còn thêm các đảo chim ngoài khơi như Hoàng Sa, Trường Sa với lượng phân chim chứa phốt pho khổng lồ là kho vũ khí phốt pho vô tận của Đại Việt.
Tư duy quân sự của Hoàng đế Quang Trung
Từ rất sớm, người Việt đã biết chiết xuất diêm tiêu để chế tạo thuốc súng, sớm hơn nhiều khu vực khác trên thế giới. Với hàm lượng phốt pho cao trong phân dơi và đất hang dơi, trong phân chim trên các đảo ngoài khơi, việc thu nhận phốt pho bằng các phương pháp thủ công là hoàn toàn khả thi, đặc biệt trong bối cảnh nguồn nguyên liệu dồi dào. Điều này cho thấy việc Đại Việt sở hữu hỏa dược đặc biệt không phải là điều ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự kết hợp giữa thiên nhiên ưu đãi và tri thức tích lũy lâu dài.
 |
| Sư đoàn hỏa lực voi cơ động đồng loạt bắn hỏa tiễn (tên lửa thô sơ như pháo thăng thiên) với đầu nổ là phốt pho hoặc hỗn hợp nhựa thông trộn dầu mỏ và phốt pho vào đồn Đống Đa, ngay lập tức gây đám cháy với nhiệt độ 2000 độ, không có ô xy khiến toàn bộ quân địch trong đồn ngay lập tức chết ngạt, xác chôn thành 12 gò đống. |
Nhìn từ kết quả nghiên cứu này, Hoàng đế Quang Trung hiện lên như một nhà cầm quân có tư duy tổng hợp hiếm có. Ông không chỉ giỏi tổ chức hành quân và truyền cảm hứng cho binh sĩ, mà còn hiểu sâu về kỹ thuật, hỏa lực và tâm lý chiến tranh.
Việc sử dụng voi chiến làm bệ phóng hỏa tiễn, thuyền chiến nhỏ nhưng mang nhiều ống phóng hỏa lực, hay sự phối hợp nhịp nhàng giữa hỏa lực và bộ binh cho thấy một cách tư duy linh hoạt và sáng tạo. Những chi tiết trong sử sách như “mắt phát sáng” của Hoàng đế Quang Trung, hay cây gậy phát sáng được ban cho La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, khi được soi chiếu dưới góc độ khoa học, không còn mang màu sắc huyền bí, mà gợi mở hiểu biết sâu sắc của nhà vua về các hiện tượng vật lý – hóa học liên quan đến phốt pho.
Đại thắng mùa Xuân Kỷ Dậu 1789, qua lăng kính nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh, không chỉ là chiến thắng của lòng quả cảm, mà còn là chiến thắng của trí tuệ khoa học, của nền công nghiệp quốc phòng tự chủ và của tư duy tổ chức chiến tranh ở trình độ cao.
Việc nhìn nhận lại chiến thắng này không nhằm phủ nhận những giá trị truyền thống đã được khẳng định, mà nhằm bổ sung thêm chiều sâu cho lịch sử. Khi hiểu rõ hơn về những yếu tố khoa học và kỹ thuật đã góp phần làm nên chiến thắng, chúng ta càng trân trọng hơn trí tuệ của cha ông và càng ý thức rõ hơn về giá trị của tri thức trong công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước.
Đại thắng Kỷ Dậu 1789 vì thế không chỉ thuộc về quá khứ. Nó tiếp tục gợi mở những suy ngẫm cho hiện tại và tương lai: về mối quan hệ giữa tri thức và sức mạnh quốc gia, giữa khoa học và độc lập dân tộc, và về cách một dân tộc nhỏ bé có thể vươn lên bằng chính trí tuệ của mình.
