Theo trang The Guardian (Anh), từ Phố Wall đến Nhà Trắng, cụm từ được nhắc đến nhiều nhất tuần này là “Persian Taco” - cách ví von cho chiến thuật “gây bão rồi đảo chiều” của Tổng thống Trump trong xử lý căng thẳng với Iran.
Rạng sáng ngày 23/3, khi giá dầu tăng vọt, hợp đồng tương lai chứng khoán lao dốc và lợi suất trái phiếu đi lên sau tuyên bố cứng rắn về khả năng tấn công hạ tầng năng lượng dân sự của Iran, ông Trump bất ngờ đổi hướng. Ông thông báo hoãn kế hoạch không kích, đồng thời cho rằng các cuộc đàm phán với Tehran “đang tiến triển rất tốt”.
Sau những phát biểu mạnh mẽ và nguy cơ leo thang xung đột, quyết định này được xem là một lần nữa lặp lại chiến thuật “Trump Always Chickens Out” (tạm dịch: ông Trump luôn rút lui vào phút chót) - điều từng xuất hiện trong cuộc khủng hoảng thuế quan năm ngoái.
Thị trường phản ứng gần như ngay lập tức: trái phiếu phục hồi, giá dầu Brent từ hơn 112 USD/thùng nhanh chóng giảm xuống dưới 100 USD. Đến 9 giờ 30 phút sáng cùng ngày tại New York, chỉ số S&P 500 tăng 1,5%, đảo chiều so với dự báo giảm trước đó.
Một số ý kiến cho rằng việc Washington không tiến hành tấn công đã giúp tránh nguy cơ leo thang thành xung đột trực diện, kéo theo các đòn trả đũa nhằm vào hạ tầng dân sự trong khu vực vùng Vịnh - kịch bản có thể gây cú sốc lớn cho kinh tế toàn cầu.
Tuy nhiên, các diễn biến sau đó cho thấy chiến thuật này đang dần mất tác dụng. Dù vẫn có khả năng gây tổn hại lớn cho khu vực và kinh tế thế giới, việc liên tục đưa ra các tuyên bố cứng rắn rồi nhanh chóng đảo chiều có thể chỉ tạo cảm giác kiểm soát tình hình, trong khi thực tế đang dần vượt khỏi tầm chi phối.
Những dấu hiệu gần đây cho thấy Washington không còn hoàn toàn chủ động trong việc định đoạt diễn biến xung đột với Iran. Thị trường bắt đầu nhận ra rằng thời điểm và cách thức kết thúc căng thẳng có thể phụ thuộc nhiều hơn vào Tehran.
Giá dầu đã tăng trở lại trong ngày 24/3, trong khi thị trường chứng khoán mất phần lớn mức tăng của phiên trước đó, sau khi phía Iran bác bỏ tuyên bố của ông Trump về các cuộc đàm phán “hiệu quả”. Cùng thời điểm, Iran tiến hành các đợt phóng tên lửa nhằm vào Israel, Iraq và một số đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh.
Dù thông tin về việc Washington gửi đề xuất hòa bình cho Tehran từng giúp thị trường tạm ổn định, tâm lý lo ngại nhanh chóng quay trở lại khi nhà đầu tư cho rằng các phát biểu từ phía Mỹ không còn đủ sức trấn an.
Đây không phải lần đầu thị trường nhận thấy ảnh hưởng của ông Trump suy giảm. Ngày 9/3, ông từng tuyên bố xung đột sẽ sớm kết thúc và Mỹ gần như đã hoàn tất chiến dịch. Chỉ số S&P 500 phục hồi trong ngắn hạn, nhưng đà giảm sau đó nhanh chóng quay lại.
Trái lại, trong giai đoạn căng thẳng thương mại hồi tháng 4 năm ngoái - khi chiến thuật “gây bão rồi đảo chiều” còn phát huy tác dụng - ông Trump vẫn phần nào kiểm soát được tình hình. Việc áp thuế đối ứng với nhiều quốc gia rồi điều chỉnh sau đó giúp thị trường dần thích nghi, đồng thời hạn chế tác động tiêu cực.
Nền kinh tế khi đó không chịu thiệt hại lớn. Trong những tháng tiếp theo, khi ông Trump tiếp tục điều chỉnh thuế quan theo từng nhóm quốc gia, thị trường phản ứng bình tĩnh hơn, nhất là khi tác động tới tăng trưởng và lạm phát được đánh giá là không đáng kể. Đồng USD suy yếu, nhưng thị trường chứng khoán lại tăng điểm.
Hiện nay, bối cảnh đã phức tạp hơn. Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 đang đến gần, trong khi các cuộc thăm dò cho thấy mức ủng hộ đối với ông Trump suy giảm. Nhiều người Mỹ không ủng hộ cuộc xung đột ngay từ đầu, và áp lực càng gia tăng khi giá xăng tiến sát mức 4 USD/gallon. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) dự báo lạm phát Mỹ có thể lên tới 4,2% trong năm nay.
Thách thức đối với Washington là các mục tiêu đang mâu thuẫn: vừa cần chấm dứt xung đột, vừa phải bảo đảm dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng chiến lược mà Iran hiện có khả năng kiểm soát.
Trong khi đó, Iran dường như có lợi thế về thời gian. Dù chịu tổn thất đáng kể về quân sự và lãnh đạo, bộ máy cầm quyền vẫn duy trì kiểm soát. Tehran cũng cho thấy khả năng gây sức ép lớn lên kinh tế toàn cầu, đặc biệt nếu làm gián đoạn nguồn cung khoảng 12,5 triệu thùng dầu và 325,6 triệu m3 khí mỗi ngày qua eo biển Hormuz.
Vì vậy, động lực để Iran nhượng bộ không lớn. Ngược lại, nước này có thể tính toán rằng việc thể hiện khả năng đáp trả mạnh mẽ là cách duy nhất để ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai.
Theo truyền thông Iran, Tehran đã đưa ra một số điều kiện trong phản hồi đề xuất hòa bình của Mỹ, bao gồm việc công nhận chủ quyền đối với eo biển Hormuz và yêu cầu bồi thường thiệt hại do các cuộc tấn công trước đó của Mỹ và Israel gây ra.
Một quan chức cấp cao Iran cho biết: “Iran sẽ tự quyết định chấm dứt chiến sự khi các điều kiện của đất nước được đáp ứng”.
Thị trường tài chính đang dần phản ánh thực tế này. Nếu Washington thực sự nắm quyền kiểm soát tình hình, những tuyên bố về khả năng tấn công mục tiêu dân sự khó có thể xuất hiện. Điều đó cho thấy Mỹ có thể đã tiến gần giới hạn trong các lựa chọn quân sự hiện có.
Kết thúc phiên giao dịch ngày 26/3, chỉ số S&P 500 giảm 1,78%, xuống mức thấp nhất trong năm, trong khi giá dầu Brent dao động quanh 108 USD/thùng.
Giới đầu tư cũng bất ngờ khi Iran, dù chịu tổn thất nặng nề, vẫn thể hiện quyết tâm cao hơn trong việc duy trì sức ép. Trong bối cảnh đó, chiến thuật “gây bão rồi đảo chiều” có thể không còn đủ để trấn an thị trường như trước.
