Trăm năm di sản “Chi bằng học” của nhà yêu nước Phan Châu Trinh

“Học hành, học hạnh, học thức”

Phát biểu tham luận tại Hội thảo, PGS.TS Sử học Ngô Văn Minh, Nguyên Trưởng khoa Dân tộc và Tôn giáo Học viện Chính trị khu vực III và hiện là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Di sản Văn hóa Thành phố Đà Nẵng đã cho rằng trong bài xã thuyết “Hiện trạng vấn đề” đăng trên “Đại Việt tân báo” năm 1907 cùng một số bài viết khác của Phan Châu Trinh để lại, thực tiễn hoạt động dạy - học tại các trường tân học do ông vận động các sĩ phu Duy tân Thành lập, Phan Châu Trinh đã nêu cao tư tưởng: “Đồng bào ta, người nước ta, ai mà ham muốn tự do, tôi xin có một vật rất quý báu tặng cho đồng bào, là Chi bằng học!”.

Các nhà nghiên cứu tại Hội thảo “Phan Châu Trinh và tinh thần “Chi bằng học”: Tư tưởng khai minh, giáo dục và phát triển quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và thời đại AI”

Cùng các thảo luận của Phan Châu Trinh với nhóm người Việt Nam yêu nước khi ở Pháp cũng như lời của các chí sĩ đương thời viết về ông, cho thấy Phan Châu Trinh là người khai mở dòng giáo dục yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Trong hệ tư tưởng cứu nước phi truyền thống của mình, giáo dục được Phan Châu Trinh xem là một nhiệm vụ khẩn cấp và căn cơ không chỉ cứu nguy cho dân tộc khỏi nô lệ “Quyết đem học mới thay nô kiếp”, mà còn là nguyên lý nền tảng đào tạo nên con người Việt Nam mới - những chủ nhân tương lai có trình độ học vấn gắn với “học hành, học hạnh, học thức” đưa dân tộc Việt Nam nhanh chóng vươn lên ngang trình độ các nước văn minh tiên tiến.

PGS.TS Sử học Ngô Văn Minh cho biết: “Phan Châu Trinh cũng phê phán kịch liệt đối với nền cựu học lỗi thời; những tác động từ xu hướng tư tưởng và thành tựu giáo dục của các nước trong khu vực, đặc biệt là Nhật Bản mà ông đã khảo nghiệm, đến cấu trúc tư tưởng của ông về một nền giáo dục mới “tân học” cả vai trò, nội dung, phương pháp, đối tượng, mục đích. Qua những phân tích đó sẽ rút ra ý nghĩa đương đại từ tư tưởng giáo dục của Phan Châu Trinh về một nền giáo dục “Thực dạy - Thực học - Thực nghiệp -Thực tài, Tiên tiến, Hiện đại” vẫn còn phù hợp trong việc xây dựng Triết lý giáo dục của Việt Nam hiện nay”.

PGS.TS Lâm Nhân, hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TPHCM phát biểu tại Hội thảo

Đồng tình với tham luận trên, nhóm tác giả gồm TS Phạm Văn Luân thuộc Trường ĐH Văn hóa TPHCM và Ths Phạm Nguyễn Phúc Toàn thuộc ĐH Quốc gia TPHCM cho phương pháp giáo dục của chí sĩ Phan Châu Trinh thông qua triết lý cốt lõi “Chi bằng học”. Trong bối cảnh lịch sử đầu thế kỷ XX, khi dân tộc đứng trước yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy để thoát khỏi sự lạc hậu của hệ tư tưởng phong kiến và tìm con đường canh tân đất nước bền vững, Phan Châu Trinh đã tiếp cận vấn đề từ góc độ triết học giáo dục và lịch sử tư tưởng. “Chi bằng học” của Phan Châu Trinh không phải như một khẩu hiệu nhất thời, mà đặt nằm trong hệ giá trị tổng thể “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Điều đó làm nổi bật sự khác biệt giữa lối học thực dụng, tiến bộ với lối học tầm chương trích cú của Nho giáo cũ.

Nhắc nhở về sức mạnh của tri thức

Đặc biệt, tư tưởng của Phan Châu Trinh cũng có nhiều nét tương đồng với những giá trị giáo dục hiện đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các bài diễn thuyết, thơ ca, sách vở và báo chí của Phan Châu Trinh và các tư liệu lịch sử về hoạt động của ông tại Pháp và mối liên hệ giữa Phan Châu Trinh với Nguyễn Tất Thành trong những năm đầu thế kỷ XX là nguồn cứ liệu quan trọng để minh chứng cho tính kế thừa và phát triển của tinh thần “Chi bằng học”.

Đây chính là nền tảng của công cuộc “Khai dân trí”, với những đóng góp quan trọng: Cải cách nội dung và phương pháp: Kiên quyết bài trừ lối học khoa cử lạc hậu, truyền bá chữ Quốc ngữ và kiến thức khoa học thực dụng, đề cao phương châm “học đi đôi với hành”; Giải phóng cá nhân và xã hội: Chỉ ra giáo dục là con đường duy nhất để phá bỏ những ràng buộc của chủ nghĩa gia đình và phong tục cổ hủ vốn ngăn trở sự tiến hóa của xã hội…

Ban tổ chức tặng hoa và quà cho những tác giả, nhà nghiên cứu trình bày tham luận tại Hội thảo

Tinh thần “Chi bằng học” mang giá trị xuyên suốt nhiều thời đại, khẳng định bản lĩnh người trí thức đối diện với khó khăn và đề cao tinh thần cạnh tranh bằng thực lực. Điểm tương đồng giữa chí sĩ Phan Châu Trinh và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong phương châm giáo dục “học đi đôi với hành” đã khẳng định giá trị bền vững và sức sống lâu dài của tư tưởng Phan Châu Trinh đối với sự nghiệp giáo dục Đại học Việt Nam trong cuộc sống đương đại.

PGS.TS Lâm Nhân, hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TPHCM cho rằng trong buổi giao thời của đất nước từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, trước cảnh tàn cuộc của các phong trào yêu nước từ Văn Thân, Nghĩa Hội đến Cần Vương, lịch sử đã đặt ra những câu hỏi cấp thiết về vận mệnh của dân tộc. Các nhà trí thức và lớp sĩ phu yêu nước bấy giờ không ngừng trăn trở về những con đường cứu nước mới, đặt lại vấn đề khai phóng không chỉ ở bình diện quân sự, mà ở bình diện văn hóa, văn minh, bắt đầu từ năng lực tự chủ và sự thức tỉnh ý thức cá nhân. Giữa những trái tim sôi sục ấy, Phan Châu Trinh - người con ưu tú của đất Quảng Nam đã để lại dấu ấn đặc biệt với một tư tưởng cải cách sâu sắc, được cô đọng trong ba lời hiệu triệu bất hủ của phong trào Duy Tân, đặt nền móng cho một xã hội tiến bộ từ gốc rễ của nhận thức và nhân cách.

NSƯT, đạo diễn Hoàng Duẩn chỉ đạo nghệ thuật chương trình “Phan Châu Trinh – Di sản khai minh bất diệt” phát biểu tại Hội thảo

Một thế kỷ đã trôi qua, những giá trị tư tưởng ấy chưa từng vơi cạn. Đó không chỉ là di sản của một cá nhân, mà trở thành nguồn năng lượng bền bỉ, âm thầm lan tỏa trong đời sống hôm nay, nhắc nhở chúng ta về sức mạnh của tri thức, về trách nhiệm công dân, và về khát vọng không ngừng vươn lên của dân tộc Việt Nam.

Ngoài cuộc hội thảo, trong dịp này, Chuỗi hoạt động tưởng niệm 100 năm ngày mất cụ Phan Châu Trinh còn có các hoạt động: Triển lãm số “Khai Minh và Đối Thoại” trưng bày các tư liệu văn bản tiêu biểu của Phan Châu Trinh, giúp người xem hiểu thêm về những trục đối thoại xuyên suốt tư tưởng của ông: Chiếu phim tài liệu "Phan Châu Trinh - Ngọn Đuốc Khai Minh" và chương trình nghệ thuật “Phan Châu Trinh – Di sản khai minh bất diệt” nhằm tưởng niệm cuộc đời và sự nghiệp của một nhà tư tưởng lớn, đồng thời tôn vinh và lan tỏa những giá trị khai minh mà Cụ đã để lại cho dân tộc.