Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại hội thảo là vai trò của phụ nữ trong việc giữ gìn và truyền dạy di sản văn hóa trong cộng đồng. Theo các diễn giả, ở nhiều khu vực trên thế giới, phụ nữ không chỉ là người thực hành mà còn là người lưu giữ và chuyển giao tri thức qua các thế hệ thông qua hình thức truyền dạy. Tuy nhiên, tri thức và đóng góp của phụ nữ trong lĩnh vực di sản vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ trong các nghiên cứu, chính sách và cơ chế quản lý di sản.
Bên cạnh vai trò của cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ, nhiều thách thức lớn đang đe dọa đến công tác bảo tồn các di sản văn hóa trên toàn cầu cũng được chỉ ra. Trong đó, biến đổi khí hậu, xung đột và quá trình hiện đại hóa là những nhân tố ảnh hưởng mạnh mẽ nhất. Trước những thách thức này, các sáng kiến bảo tồn dựa vào cộng đồng đặc biệt là các chương trình trao truyền di sản giữa các thế hệ giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa trong những biến động của thời đại.
Các diễn giả tại hội thảo cùng thảo luận về mối liên hệ chặt chẽ giữa bảo tồn di sản văn hóa và việc thực hiện Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc. Di sản không chỉ là giá trị cần được gìn giữ mà còn có thể đóng góp vào nhiều mục tiêu phát triển như bình đẳng giới (SDG 5), khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu (SDG 13), xây dựng các thành phố và cộng đồng bền vững (SDG 11), tạo sinh kế và việc làm bền vững (SDG 8), cũng như thúc đẩy sức khỏe và phúc lợi cộng đồng (SDG 3).
Trong đó, bình đẳng giới trong lĩnh vực di sản được xem là một trong những ưu tiên quan trọng. Các chuyên gia cho rằng cần tăng cường sự tham gia của phụ nữ trong các cơ chế quản trị di sản, ghi nhận giá trị kiến thức và kĩ năng của phụ nữ đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận nghiên cứu, nguồn lực và các vị trí lãnh đạo.
Đứng trước những thách thức đó, đại diện các quốc gia đã chia sẻ nhiều sáng kiến và mô hình đã được triển khai tại cộng đồng địa phương nhằm ứng phó với các nguy cơ tác động tới di sản.
 |
Tại hội thảo, bà Shireen Allan đại diện ICOMOS Palestine chia sẻ về cách Rosette Workshop bảo tồn di sản di sản văn hóa Palestine thông qua việc hồi sinh thob - trang phục truyền thống gắn với bản sắc của người Palestine. Được xem như một “kho lưu trữ văn hóa sống” nhưng thob lại đối mặt với nhiều thách thức gián đoạn hoạt động dệt may, hạn chế về nguồn lực và tình trạng các nghệ nhân ngày càng lớn tuổi.
Trước nguy cơ đó, Rosette Workshop được xây dựng như một lớp học nghề hướng tới phụ nữ, người bỏ học sớm và thanh niên yếu thế. Bên cạnh đào tạo nghề, Rosette còn triển khai các hoạt động về nghiên cứu, lưu trữ, triển lãm, bán sản phẩm với nỗ lực lưu truyền và phát triển bền vững nghề thủ công truyền thống. Chính vì vậy vai trò của phụ nữ đóng góp một phần quan trọng cùng việc truyền dạy tri thức nghề thủ công trong việc duy trì và phát triển di sản văn hóa bản địa.
 |
Bà Chilangwa Chaiwa - đại diện ICOMOS châu Phi cho biết trong nhiều cộng đồng châu Phi, phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong việc gìn giữ di sản sống và di sản phi vật thể, từ tri thức truyền miệng đến các nghề thủ công. Tuy nhiên, những tri thức này vẫn chưa được ghi chép, hệ thống đầy đủ và thiếu vắng trong các nghiên cứu.
Bài trình bày của ICOMOS châu Phi cho thấy di sản do phụ nữ gìn giữ có mối liên hệ chặt chẽ với các SDGs, ví dụ như thích ứng với biến đổi khí hậu (SPG 13) thông qua mô hình phục hồi rừng ngập mặn tại Kenya hay kiến trúc đất nung ở Sahel. Từ đó, bà Chilangwa Chaiwa cho rằng để đạt được SDG 5 về bình đẳng giới, cần tăng cường sự tham gia và thúc đẩy vai trò lãnh đạo của phụ nữ các chương trình bảo tồn và đề cử Di sản Thế giới, đồng thời mở rộng cơ hội nghiên cứu và nguồn lực tài chính.
Tại phiên thảo luận, chia sẻ của bà Karla Nunes Penna về dự án Pilbara nhận được nhiều sự quan tâm từ người tham gia. Với kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực kiến trúc và nhân học, bà tập trung vào lập bản đồ các cảnh quan văn hóa bằng phương pháp đồng thiết kế và nghiên cứu nhân học.
Dự án hướng tới nâng cao năng lực của các lãnh đạo bản địa, đặc biệt là phụ nữ, giúp họ có thể đại diện cho cộng đồng của mình trong xây dựng các chính sách ở cấp địa phương, quốc gia và quốc tế liên quan đến di sản và biến đổi khí hậu. Dự án đồng thời đặt trọng tâm vào vai trò của cộng đồng bản địa trong bảo tồn di sản, khi họ được tham gia và tự đại diện cho cộng đồng của mình. Trong đó, phụ nữ là những người đóng vai trò quan trọng trong việc truyền dạy và duy trì tri thức văn hóa của cộng đồng.
