Từ eo biển Hormuz, kênh đào Panama đến Biển Đông và Biển Đen, những căng thẳng địa chính trị đang từng bước làm thay đổi luật chơi của ngành vận tải biển toàn cầu, đẩy chi phí tăng cao và khiến các tuyến hàng hải trở nên khó lường hơn bao giờ hết.
Tín hiệu cảnh báo
Theo kênh Al Jazeera, đề xuất gần đây của Bộ trưởng Tài chính Indonesia Purbaya Yudhi Sadewa về việc thu phí tàu thuyền qua eo biển Malacca, dù nhanh chóng bị rút lại, đã làm dấy lên lo ngại trong giới bảo hiểm và các nhà nhập khẩu châu Á. Ý tưởng này được cho là lấy cảm hứng từ cách Iran kiểm soát eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới.
Diễn biến này, theo các chuyên gia, phản ánh một thực tế đang hình thành: trật tự hàng hải dựa trên luật lệ quốc tế, vốn được thiết lập từ sau Thế chiến II, đang bị xói mòn. Những đại dương từng được xem là không gian chung cho thương mại toàn cầu nay trở thành nơi cạnh tranh quyền lực và lợi ích.
Elisabeth Braw, chuyên gia tại Atlantic Council, nhận định đây là giai đoạn “biển cả trở nên hỗn loạn và nguy hiểm nhất” kể từ khi các quốc gia ngồi lại thiết lập luật chơi hàng hải nhiều thập kỷ trước.
Trước đây, dù luôn tồn tại rủi ro như cướp biển, hệ thống hiệp ước và quy định quốc tế được xây dựng từ cuối những năm 1950 đã giúp đảm bảo tự do hàng hải. Nhờ đó, thương mại toàn cầu, phần lớn vận chuyển bằng đường biển, tăng vọt, từ khoảng 60 tỷ USD lên hơn 25.000 tỷ USD hiện nay.
Hormuz: Điểm nóng năng lượng
Eo biển Hormuz hiện là tâm điểm căng thẳng. Từ đầu tháng 3, Iran hạn chế hoạt động qua lại của nhiều tàu thuyền sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào nước này. Đến giữa tháng 4, Mỹ đáp trả bằng cách áp đặt phong tỏa hải quân đối với tàu và cảng Iran.
Kể từ đó, hai bên liên tục có các động thái “ăn miếng trả miếng”: Mỹ bắt giữ tàu Iran, kiểm tra tàu nghi chở dầu bị trừng phạt; trong khi Iran cũng bắt giữ và thậm chí nổ súng vào các tàu mà họ cho là vi phạm quy định.
Những căng thẳng này đã góp phần đẩy giá dầu và khí đốt lên mức cao trong nhiều năm, làm trầm trọng thêm khủng hoảng năng lượng toàn cầu.
Theo Jack Kennedy từ Thông tin Thị trường Toàn cầu của S&P Global, ngay cả khi không phong tỏa hoàn toàn, việc kiểm soát theo kiểu “cấp phép” cũng đủ gây ra chi phí lớn và sự bất định cho thị trường.
Ông dẫn lại một sự cố gần Oman, nơi một tàu container bị tấn công bằng hỏa lực từ lực lượng liên quan đến Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran IRGC, gây hư hại nghiêm trọng buồng lái, như một động thái mang tính răn đe hơn là chặn đứng giao thương.
Quy mô thay đổi cuộc chơi
Không chỉ Trung Đông, căng thẳng còn lan sang khu vực Mỹ Latinh. Mỹ cùng một số quốc gia Nam Mỹ và Caribe mới đây cáo buộc Trung Quốc gây áp lực kinh tế có chủ đích, ảnh hưởng đến các tàu mang cờ Panama.
Theo tuyên bố chung, Trung Quốc đã giữ tàu Panama tại các cảng của mình, bị cho là hành động chính trị hóa thương mại hàng hải. Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc, đồng thời phản công rằng chính Washington mới có lịch sử can thiệp vào kênh đào Panama.
Diễn biến này xảy ra sau khi Tòa án Tối cao Panama hủy bỏ quyền vận hành hai cảng lớn từng thuộc một công ty liên kết Hong Kong, trong bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép nhằm hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc tại khu vực.
Theo giới chuyên gia, khung pháp lý quốc tế vẫn đang duy trì phần lớn hoạt động thương mại bình thường. Tuy nhiên, số lượng các trường hợp ngoại lệ ngày càng tăng.
Tại Biển Đen, việc Nga hạn chế xuất khẩu của Ukraine đã gây ra cú sốc nguồn cung lương thực toàn cầu, cho thấy kiểm soát hải quân có thể tạo sức ép kinh tế vượt xa khu vực xung đột.
Jean-Paul Rodrigue, giáo sư tại Đại học Texas A&M, cho rằng việc sử dụng sức mạnh hàng hải để gây áp lực không phải điều mới, nhưng điều thay đổi là quy mô từ lượng hàng hóa, số container đến kích thước đội tàu toàn cầu.
Trong khi đó, các tác nhân phi nhà nước cũng góp phần làm gia tăng rủi ro. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi tại Biển Đỏ buộc nhiều hãng tàu phải chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình và đội chi phí.
Nguy cơ lớn nhất: Tiền lệ bị phá vỡ
Những biến động này đang đẩy ngành vận tải biển rời xa một hệ thống dựa trên luật lệ chung sang mô hình phụ thuộc nhiều hơn vào quyền lực và toan tính chính trị.
Theo báo cáo mới nhất của Cục Hàng hải Quốc tế, năm 2025 ghi nhận số vụ cướp biển cao nhất trong 5 năm, cho thấy khoảng trống trong thực thi pháp luật đang bị khai thác.
Về mặt vận hành, các hãng tàu buộc phải thay đổi chiến lược: đi đường vòng tốn nhiên liệu hơn, chịu phí bảo hiểm và rủi ro chiến tranh cao hơn, đồng thời đối mặt với nguy cơ bị trì hoãn hoặc kiểm tra bất ngờ. Những yếu tố này tạo ra hiệu ứng dây chuyền, làm gián đoạn lịch trình và hợp đồng vận chuyển.
Xu hướng đáng lo ngại nhất không chỉ nằm ở các sự cố riêng lẻ, mà ở việc ngày càng nhiều quốc gia thử nghiệm các “lằn ranh đỏ” mới từ kiểm soát tàu thuyền, áp phí đến hạn chế lưu thông tại các eo biển quốc tế.
Một khi những tiền lệ này được chấp nhận, kết quả sẽ không còn phụ thuộc vào luật lệ chung mà dựa vào khả năng mặc cả và sức mạnh của từng quốc gia.
Trong bối cảnh đó, vận tải biển, xương sống của thương mại toàn cầu, đang bước vào một kỷ nguyên mới: đắt đỏ hơn, rủi ro hơn và ngày càng mang màu sắc chính trị.
