Bàn về "nếp nhà" trong văn hóa Việt Nam
Trong kỷ nguyên mới, nơi mà tốc độ, tiện nghi và hội nhập trở thành chuẩn mực phát triển, "nếp nhà" đang đứng trước không ít thử thách. Khi giá trị truyền thống bị xô lệch, khi các thế hệ không còn cùng chung một “ngôn ngữ văn hóa”, thì việc giữ lấy "nếp nhà" không còn là lựa chọn mà là một trách nhiệm, một hành động văn hóa cấp thiết.
“Nếp nhà” là cách nói dân gian, nhưng đầy hàm nghĩa. Đó không chỉ là phong cách sống, mà là hệ giá trị được truyền từ đời này sang đời khác: lễ nghĩa – trung tín – hiếu thuận – cần kiệm – liêm sỉ... Từ thời phong kiến, mỗi gia đình Việt đã được định hình bởi những khuôn mẫu đạo lý: “Con có cha như nhà có nóc”, “trên kính dưới nhường”, “Dạy con từ thuở còn thơ”…
Nếp nhà không chỉ được thể hiện bằng lời dạy của ông bà, cha mẹ, mà còn in dấu trong cách sắp xếp bàn thờ tổ tiên, cách dọn mâm cơm ngày giỗ chạp, cách đối đãi với họ hàng láng giềng. Đó là sự nghiêm cẩn trong những nghi thức gia đình, là lòng biết ơn và sự kính trọng truyền thống.
Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp từng viết: “Nếp nhà có thể không làm bạn giàu có, nhưng sẽ khiến bạn trở thành người tử tế”. Ở Việt Nam, nơi gia đình là tế bào bền chặt nhất của xã hội, thì "nếp nhà" không chỉ dừng lại ở khuôn khổ gia đình, mà còn là nền tảng để hình thành đạo lý dân tộc.
Từ bao đời nay, "nếp nhà" Việt Nam thể hiện qua ba trụ cột bao gồm: gia phong, đạo hiếu và lối sống truyền thống. Khi nói về gia phong chúng ta đều biết rằng: Mỗi gia đình đều có những quy tắc riêng, được truyền miệng, nhắc nhở, duy trì, củng cố qua các thế hệ. Không phải điều luật khắt khe, nhưng đủ để tạo nên sự chuẩn mực như: không nói tục, không hỗn láo, phải chào hỏi người lớn, phải giữ chữ tín trong công việc và cuộc sống cộng đồng…
Khi nói về đạo hiếu thì con cái phải phụng dưỡng cha mẹ, cháu phải kính trọng ông bà. Trong lễ Tết, giỗ chạp, việc cúng bái, mời khách, chia phần… đều thể hiện sự tôn kính tổ tiên và duy trì mạch văn hóa tâm linh. Về lối sống truyền thống đặc trưng là sự cần cù, tiết kiệm, coi trọng tình làng nghĩa xóm. Gia đình ba thế hệ sống chung, nơi ông bà dạy cháu bằng kinh nghiệm, cha mẹ dạy con bằng hành động. Ngoài ra, "nếp nhà" còn thể hiện trong những việc nhỏ: cách ăn mặc kín đáo, cách nói năng nhẹ nhàng, giữ thể diện gia đình, không “vạch áo cho người xem lưng”. Mỗi mái nhà là một “trường học đầu tiên”, nơi mỗi người Việt Nam học cách làm người.
"Nếp nhà" trong thời hiện đại hôm nay không bị mai một mà phát triển lên tầm cao và hình thái mới
Trong xã hội hiện đại, "nếp nhà" truyền thống đang chịu nhiều tác động mạnh mẽ từ mặt trái của cơ chế thị trường, quá trình đô thị hóa và công nghệ số với những biểu hiện đáng lo ngại như: Gia đình hạt nhân, thiếu liên kết thế hệ khi mô hình sống chung ba, bốn thế hệ đang dần nhường chỗ cho các gia đình trẻ. Điều này dẫn đến đứt gãy trong truyền thụ giá trị; Giáo dục trong gia đình yếu dần khi cha mẹ bận rộn, con cái phụ thuộc vào thiết bị điện tử. Việc dạy dỗ bằng hành động sống chân thực bị chi phối và dần bị thay thế bởi những lời khuyên lý thuyết; Lối sống thực dụng lên ngôi khi tình nghĩa gia đình bị coi nhẹ trong cuộc đua danh vọng, tiền tài. Một số giá trị nền tảng bị mai một, nhường chỗ cho xu hướng sống gấp, sống vội.
 |
Nếp nhà trong xã hội hiện đại. (Ảnh minh họa) |
Một bộ phận người trẻ xem nhẹ hoặc không còn thấy giá trị trong việc duy trì phong tục cúng giỗ, không biết gọi họ hàng đúng thứ bậc, không hiểu hết ý nghĩa và vai trò của bàn thờ tổ tiên trong ngôi nhà, dòng họ mình. Những điều này, nếu không được uốn nắn, điều chỉnh, sẽ tạo ra một thế hệ “mất gốc” về văn hóa.
Tuy nhiên, không thể phủ nhận có một dòng chảy hồi sinh, những điểm sáng tích cực trong gìn giữ "nếp nhà" rất đáng ghi nhận trong cộng đồng điển hình là: Nhiều gia đình trẻ vẫn giữ nếp cúng giỗ, kể chuyện tổ tiên cho con cháu, lưu giữ gia phả dòng họ; trào lưu xây dựng “gia đình văn hóa”, “ông bà mẫu mực, con cháu hiếu thảo” vẫn được lan tỏa trong cộng đồng như một nét đẹp đáng tự hào; giáo dục về giá trị gia đình được quan tâm hơn, với các lớp học về “kỹ năng làm cha mẹ”, “giá trị sống trong gia đình”; các nghệ sĩ, nhà văn, nhà làm phim quay trở lại khai thác đề tài "nếp nhà" truyền thống trong các tác phẩm được yêu thích. Điển hình như những phim nổi tiếng khắc sâu được "nếp nhà" trong cộng đồng và trở thành những tác phẩm xúc động khiến con người phải nhìn lại chính mình như “Thương ngày nắng về”, “Về nhà đi con”, các truyện ngắn của Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư…
Đặc biệt, trong giai đoạn khó khăn của đại dịch COVID-19, nhiều gia đình đã tìm lại sự gắn bó, vai trò của gia đình như nơi trú ẩn bình an được đề cao trở lại. Đó là một dấu hiệu cho thấy "nếp nhà" vẫn tồn tại, dù có thể đang lẩn khuất, bị quên lãng giữa những giá trị mới.
Nhận diện lại "nếp nhà" và giữ "nếp nhà" là giữ lấy gốc rễ của dân tộc trong kỷ nguyên mới
 |
Giữ những giá trị truyền thống trong kỷ nguyên mới. (Ảnh minh họa) |
Sự chuyển động của xã hội đòi hỏi "nếp nhà" cũng phải chuyển hóa, thay vì cố thủ. Câu hỏi đặt ra là: Giữ lấy "nếp nhà" nhưng là "nếp nhà" nào? Và giữ bằng cách nào trong một thế giới đang thay đổi chóng mặt hiện nay?
Chúng ta cần tái định nghĩa "nếp nhà" trong thời đại mới là nơi nuôi dưỡng đạo đức và bản lĩnh con người, chứ không phải chỉ là hình thức cư xử lễ nghĩa; là không gian kết nối, nơi các thành viên giao tiếp, yêu thương, thấu hiểu, sẻ chia chứ không chỉ là nơi ở; là nơi cha mẹ không chỉ dạy con “phải làm gì”, mà đồng hành cùng con trải nghiệm mọi điều trong xã hội. Không phải giá trị truyền thống nào cũng cần giữ nguyên vẹn, nhưng giá trị cốt lõi như lòng biết ơn, sự tử tế, tinh thần trách nhiệm và tình thân gia đình thì luôn cần được gìn giữ và phát huy.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội từng chia sẻ: “Giữ được "nếp nhà" là giữ được một phần hồn dân tộc. Nếu mỗi gia đình là một tế bào của xã hội, thì mỗi "nếp nhà" là gien văn hóa. Văn hóa quốc gia không thể mạnh nếu từng gia đình yếu văn hóa”. Chị Bùi Thị Loan, giáo viên ở Thanh Hóa, chia sẻ: “Tôi đi dạy cả ngày, nhưng luôn duy trì bữa cơm tối cùng chồng con. Đó là thời gian không chỉ để ăn, mà để dạy nhau sống, đó là cách tôi giữ "nếp nhà" của mình”.
Trong hành trình tiến vào kỷ nguyên mới, nơi công nghệ và hiện đại hóa không ngừng thay đổi, chi phối, điều tiết toàn xã hội theo dòng chảy gấp gáp, việc giữ lấy "nếp nhà" chính là giữ cho bản thân một cội nguồn, một định hướng văn hóa. Bởi nếu mất đi "nếp nhà", chúng ta không chỉ mất đi những hình ảnh đẹp, mà còn đánh mất cái gốc của lòng nhân ái, sự tử tế. Đó là những phẩm chất từng làm nên sức mạnh Việt Nam trong nghìn năm lịch sử. Nếp nhà không phải là thứ để lưu trữ trong viện bảo tàng văn hóa. Nó sống động mỗi ngày, trong từng hành vi, lời nói, cách sống của mỗi người. Giữ "nếp nhà", vì thế, không phải chuyện của riêng ai mà là sứ mệnh của cả cộng đồng, của những ai vẫn trân trọng bản sắc dân tộc giữa thế giới đổi thay hôm nay.
Nguyên Ngọc - Tiến Đạt
(Học viện An ninh nhân dân)
