Họ và Tên – Khỏa lấp thiếu hụt trong nhận thức về danh tính của người Việt

Đây là công trình khảo cứu thứ ba của Trần Quang Đức, sau Ngàn năm áo mũ và Chuyện Trà. Nếu hai cuốn sách trước mở ra những lát cắt về trang phục và các thực hành văn hóa, thì Họ và tên đi sâu vào một trong những yếu tố nền tảng cấu thành xã hội. Dựa trên hệ thống sử liệu phong phú, từ cổ thư, văn bia, văn bản chữ Hán, chữ Nôm... tác giả cho thấy họ và tên không chỉ là ký hiệu hành chính, mà còn là công cụ ghi dấu tâm tưởng, nơi lịch sử, quyền lực và khát vọng cá nhân cùng hội tụ.

Từ buổi sơ khai, tên gọi gắn liền với khát vọng sinh tồn. Người Việt từng đặt cho con những cái tên xấu, thô mộc, với niềm tin ma quỷ sẽ bỏ qua. Khi xã hội dần ổn định, chữ viết và tư tưởng du nhập, tên gọi được mỹ hóa, gắn với những chuẩn mực thanh nhã và cao quý.

Họ xuất hiện như dấu ấn gia tộc, tên đệm mở rộng trường nghĩa, vừa thể hiện dòng dõi, vừa gửi gắm ước vọng về công danh, đạo hạnh hay phẩm chất lý tưởng. Ví dụ, xu hướng “Ngọc hóa” danh tính từ thế kỷ XVI, lan tỏa khắp Đàng Trong và Đàng Ngoài, là một minh chứng tiêu biểu cho nhu cầu mỹ hóa căn cước và khẳng định giá trị biểu tượng của con người trong trật tự xã hội.

Ở bình diện quyền lực, họ tên không còn là chuyện riêng của mỗi gia đình. Chế độ kỵ húy, việc ban quốc tính hay những quy tắc đặt tên trong hoàng tộc cho thấy tên gọi trở thành công cụ thiêng hóa, liên kết với vương quyền và duy trì trật tự chính trị. Song song với đó, ở bình diện cá nhân, con người sử dụng tên gọi để khẳng định mình là ai. Tên tự, tên hiệu của giới văn nhân, học giả, hay việc đổi nhiều tên của một số cá nhân trong lịch sử phản ánh những vận động nội tâm và những lựa chọn tư tưởng trong từng chặng đời.

Buổi ra mắt cuốn sách Họ và Tên tại Hà Nội trong ngày 15/1. Ảnh: Nhã Nam

Theo PGS.TS Trần Trọng Dương: "Đây là lần đầu tiên xuất hiện một chuyên luận tương đối toàn diện về danh tính người Việt. Trước đó, các nghiên cứu mới dừng lại ở những khảo sát nhỏ lẻ, chưa được hệ thống hóa. Công trình này đã xây dựng một lịch sử người Việt nhìn từ góc độ họ tên, thay vì tiếp tục đi theo các đại tự sự về chính trị hay chiến tranh vốn quen thuộc trong nghiên cứu khoa học truyền thống".

Ở bình diện lý thuyết, cuốn sách vượt ra khỏi tư duy sử thực khi xác định căn tính người Việt. Bằng tiếp cận hậu hiện đại, tác giả cho rằng họ và tên không phải là những sự thực lịch sử tuyệt đối, mà là các hình thức ngôn ngữ, mã, nhãn và biểu tượng được gán lên những tập đoàn người khác nhau.

PGS.TS Trần Trọng Dương nhấn mạnh rằng, về bản chất, họ và tên là những kiến tạo lịch sử, được hình thành từ các ý niệm về văn hóa gia tộc của Nho giáo, từ thuyết giống nòi của phương Tây hiện đại, và trong bối cảnh đương đại còn chịu sự chi phối của chủ nghĩa quốc gia.

"Chính các kiến tạo ấy vừa tạo nên bản sắc, vừa định hình tư duy con người trong quá trình cố kết cộng đồng, từ phạm vi gia tộc đến cộng đồng dân tộc", ông Dương cho biết.

Công trình có những đóng góp đáng kể cho nghiên cứu danh tính, đồng thời cũng cho thấy nhiều khoảng trống cần được tiếp tục lấp đầy. Với cách tiếp cận lịch sử nhìn từ danh tính người Việt, Họ và Tên chủ yếu tập trung vào lịch sử danh tính của người Kinh, trong khi vấn đề họ tên của các tộc người khác như Mường, Thái, Khmer... cùng quá trình tương tác, thôn tính, đồng hóa hay Việt hóa về mặt danh tính vốn rất đa dạng và vẫn chưa được khai thác một cách đầy đủ.

Bên cạnh đó, chiều kích tôn giáo học của danh tính vẫn thiếu những nghiên cứu hệ thống, đặc biệt là việc đi sâu vào các động năng lịch sử phía sau tên thụy, tên hiệu, miếu hiệu. Hiện tượng một cá nhân mang nhiều tên gọi thuộc các truyền thống tôn giáo khác nhau, chẳng hạn đồng thời có tên hèm, tên cúng cơm, tên tự và đạo hiệu.

Ngoài ra, vấn đề tên người trong các loại hình tôn giáo, như cách đặt tên trong Thiên Chúa giáo, hay tên gọi trong các thực hành nghi lễ dân gian, cũng như khối lượng lớn họ tên xuất hiện trong hệ thống bia hậu, vẫn là những mảng nghiên cứu còn bỏ ngỏ.