Mỗi độ Xuân về, vùng Kinh Bắc lại rộn ràng trong không khí lễ hội, nơi hội tụ những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Không chỉ là sinh hoạt văn hóa cộng đồng, các lễ hội đầu năm tại Bắc Ninh còn trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong hành trình tìm về cội nguồn, trải nghiệm không gian du lịch văn hóa, tâm linh đặc sắc.
Trên 400 lễ hội diễn ra vào mùa Xuân
Theo thống kê của ngành Văn hóa Bắc Ninh, mỗi năm, toàn tỉnh có hơn 1.300 lễ hội lớn nhỏ; trong đó trên 400 lễ hội diễn ra vào mùa Xuân. Các lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân mà còn là dịp để cộng đồng gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc.
Là một trong những lễ hội diễn ra sớm, quy mô lớn của tỉnh Bắc Ninh, Lễ hội Rước pháo Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên) diễn ra ngày 4-6 tháng Giêng hằng năm, thu hút đông đảo du khách thập phương và nhân dân tham dự.
Lễ hội gắn liền với sự tích về Đức thánh Thiên Cương ra quân đánh giặc Xích Quỷ. Theo dân gian truyền lại, thời vua Hùng Vương thứ 6, ông Cương Công (con trai ông Kinh Bắc quận vương) có công dẹp giặc Xích Quỷ, được vua phong là Thiên Cương. Trên đường dẹp giặc, ông đã về Đồng Kỵ tuyển quân, chọn tướng. Vào ngày mùng 4 tháng Giêng, ông ra lệnh xuất quân đánh giặc. Khi dẹp giặc xong, ông trở về Đồng Kỵ mở hội ăn mừng. Để nhớ ơn ông, làng Đồng Kỵ thờ Đức Thiên Cương làm thần hoàng làng và hằng năm mở hội thi đốt pháo, tái hiện ngày ông ra lệnh xuất quân đánh giặc.
Ông Ngô Quang Huy, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban Nhân dân phường Đồng Nguyên, Trưởng Ban tổ chức Lễ hội Đồng Kỵ Xuân Bính Ngọ, cho biết đã thành thông lệ, sau mỗi dịp Tết, người dân nơi đây lại háo hức tham gia lễ hội rước pháo. Lễ hội rước pháo Đồng Kỵ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016, thể hiện niềm tôn kính đức Thành hoàng làng; là dịp để nhân dân ôn lại truyền thống lịch sử hào hùng của ông cha trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc.
Trong không khí hân hoan, háo hức, sau mỗi hồi trống, các thanh niên reo hò mừng vui, vỗ tay trong tiếng cười giòn tan “chúc mừng pháo Nhất, pháo Nhì." Hai bên đường, người dân địa phương và du khách thập phương nô nức về trẩy hội với mong ước một năm mới đủ đầy, an lành.
Chị Nguyễn Thị Huệ (đến từ thành phố Hà Nội) chia sẻ sau những ngày Tết sum vầy bên gia đình, năm nào cũng vậy, cứ mùng 4 tháng Giêng, chị lại đi hội rước pháo Đồng Kỵ và lễ đền, chùa ở Bắc Ninh. Chị đặc biệt ấn tượng những nét văn hóa tiêu biểu của địa phương thông qua không gian lễ hội. Qua đó, mọi người thêm hiểu về truyền thống lịch sử dân tộc, các phong tục tập quán địa phương và thêm yêu quê hương, đất nước.
Về với Lễ hội Lim (xã Tiên Du), chị Nguyễn Thị Hoa (quê phường Bạch Đằng, thành phố Hải Phòng) tâm sự trước đây, chị đã nhiều lần đến với Lễ hội Lim Bắc Ninh. Xuân Bính Ngọ, hội Lim tổ chức vào cuối tuần nên chị cùng gia đình sắp xếp thời gian tham gia. Điểm đặc biệt năm nay, Ban tổ chức tổ chức lễ đón nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ hội Lim. Đến với hội Lim, chị được đắm mình trong không gian văn hóa Quan họ độc đáo từ hát tại các lán hát trên đồi Lim, hát dưới thuyền đến hát cửa đình, cửa chùa… Qua đó, chị hiểu hơn những nét tinh túy của Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cũng như nỗ lực của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản.
Phát triển loại hình du lịch lễ hội
Năm 2026, tỉnh Bắc Ninh chú trọng phát triển loại hình du lịch lễ hội. Trước đây đến với lễ hội, du khách chỉ đơn thuần là nghe hát, thưởng thức Quan họ. Tuy nhiên năm nay, Ban Tổ chức đã mở rộng không gian lễ hội không chỉ ở trên đồi Lim mà lan tỏa khắp khu vực hồ điều hòa Vân Tương cạnh đó. Ngoài ra, du khách đến đây có thể lựa chọn những món quà lưu niệm phù hợp.
Lễ hội Hội hát Sloong Hao và Phiên chợ Xuân vùng cao xã Tân Sơn năm 2026 (được tổ chức từ ngày 10-12 tháng Giêng) đã đưa du khách đến không gian mới lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc. Từng tốp người mặc trang phục dân tộc, cùng nhau đi trẩy hội, hát Sloong Hao, đến chợ tình để trao nhau những câu hát.
Ông Vi Văn An, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tân Sơn, cho biết trải qua thời gian, Hội hát Sloong hao đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần, là niềm tự hào của nhân dân các dân tộc xã Tân Sơn. Sự kiện là “sợi dây” gắn kết truyền thống với hiện đại, góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa của địa phương.
Việc tổ chức Hội hát Sloong Hao và Phiên chợ Xuân vùng cao xã Tân Sơn năm 2026 thể hiện quyết tâm của cấp ủy, chính quyền địa phương trong việc tiếp nối bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch, thương mại, dịch vụ gắn với thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng các cấp; từng bước xây dựng Tân Sơn trở thành điểm đến hấp dẫn trong không gian văn hóa Kinh Bắc của tỉnh Bắc Ninh. Đặc biệt, cùng với không gian chính của lễ hội, điểm nhấn là khu làng cổ Bắc Hoa. Đến đây, du khách sẽ được sống trong không gian bình yên, thơ mộng của núi rừng kết hợp những cánh đồng cải cúc vàng rực và những ngôi nhà trình tường mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào vùng cao. Điều này mang đến cho du khách những trải nghiệm thú vị.
Trong tiết trời mùa Xuân ấm áp, những làn điệu quan họ ngân vang, những nghi lễ truyền thống trang nghiêm và không khí trẩy hội rộn ràng đang chào đón du khách. Tham gia các lễ hội mùa Xuân không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa quen thuộc của người dân mà còn trở thành động lực quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản, góp phần xây dựng đời sống văn hóa phong phú và quảng bá bản sắc văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc.
Hướng tới một mùa lễ hội an toàn, văn minh, giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống, thời gian qua, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh đã yêu cầu các địa phương chú trọng xây dựng kịch bản lễ hội khoa học, phân công rõ trách nhiệm từng bộ phận; tăng cường tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng trong thực hành lễ hội; đồng thời kiên quyết loại bỏ các hủ tục, hành vi phản cảm, thương mại hóa.
Các địa phương tăng cường vai trò lãnh đạo của cấp ủy, chính quyền trong quản lý lễ hội; phát huy vai trò giám sát của Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể, bảo đảm lễ hội diễn ra an toàn, văn minh, tiết kiệm, phù hợp với phong tục tập quán của từng địa phương...
