Từ những mảnh kính đời thường đến niềm say mê màu sắc
Louis Comfort Tiffany không đến với kính như một lựa chọn ngẫu nhiên. Từ rất sớm, vật liệu này đã để lại những ấn tượng sâu sắc trong ký ức thị giác của ông. Tuổi thơ của Tiffany gắn với những trải nghiệm thị giác đầy màu sắc. Ông say mê những mảnh kính nhỏ nhiều màu sắc phản chiếu ánh sáng trên đường phố, ánh sáng lấp lánh từ những viên đá quý trong cửa hàng của cha... Đến khi trưởng thành, Tiffany còn bị cuốn hút bởi những ô cửa kính màu cổ tại Nhà thờ Chartres (Pháp), nơi các sắc đỏ ruby, xanh lục ngọc lục bảo và xanh lam sâu thẳm tạo nên một thế giới ánh sáng huyền ảo.
 |
“The Seven Gifts of the Holy Spirit”, cửa sổ kính chì do Tiffany Glass Company thực hiện khoảng năm 1885, phỏng theo một tác phẩm của Botticelli. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Điều đáng chú ý là Tiffany không chỉ bị hấp dẫn bởi hình ảnh hay họa tiết mà kính tạo ra, mà trước hết là bởi bản thân màu sắc của kính. Ông cảm nhận được vẻ đẹp của các sắc độ, độ rung và sự biến đổi của màu khi ánh sáng xuyên qua vật liệu. Chính sự say mê “màu sắc tự thân” này đã trở thành nền tảng cho những khám phá sau này.
Trong một hồi ức năm 1917, Tiffany từng kể rằng ông nhận ra loại kính dùng cho các chai rượu claret và lọ đựng mứt lại có chất lượng màu sắc phong phú và tinh tế hơn nhiều so với loại kính có thể mua trên thị trường. Phát hiện tưởng chừng đơn giản ấy đã khơi dậy sự tò mò: vì sao loại kính công nghiệp đời thường lại có những sắc độ đặc biệt như vậy?
Từ câu hỏi đó, Tiffany bắt đầu hành trình nghiên cứu và thử nghiệm với kính - một hành trình kéo dài nhiều năm và đầy những thất bại ban đầu.
Những thí nghiệm biến kính công nghiệp thành vật liệu sáng tạo
Để hiểu bản chất của vật liệu này, Tiffany bắt đầu học hóa học và tự xây dựng các lò nung kính. Trong quá trình thử nghiệm, không ít lần các lò nung của ông bị hỏa hoạn thiêu hủy, và nhiều thí nghiệm ban đầu không mang lại kết quả như mong muốn. Tuy vậy, chính những thử nghiệm liên tiếp ấy đã giúp ông dần hiểu rõ hơn về cấu trúc và đặc tính của kính.
Từ việc tìm hiểu cấu trúc và thành phần hóa học của kính, Tiffany sớm nhận ra rằng nếu có thể kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất, ông sẽ tạo ra được những hiệu ứng màu sắc và bề mặt hoàn toàn mới. Nhận thức này khiến ông quyết định xây dựng các xưởng sản xuất kính riêng vào cuối thế kỷ XIX. Tại nhà máy kính ở Corona (Long Island, Mỹ), Tiffany hợp tác với nhà sản xuất kính Arthur J. Nash từ Anh và thuê một nhà hóa học làm việc lâu dài, cùng nhau tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm tìm ra những công thức và kỹ thuật mới. Trong quá trình đó, ông không ngừng thử nghiệm các phương pháp xử lý kính khác nhau như rắc những mảnh kính màu lên bề mặt kính nóng chảy, trộn nhiều lớp kính với các sắc độ khác nhau, khuấy kính lỏng để tạo nên các vân xoáy tự nhiên, hay phun muối kim loại lên bề mặt kính nóng nhằm tạo hiệu ứng ánh kim đặc trưng.
 |
Quang cảnh xưởng chế tác cửa sổ kính tại Tiffany Studios, các nghệ nhân đang hoàn thiện những tấm kính màu. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Một yếu tố quan trọng giúp Tiffany biến kính thành chất liệu nghệ thuật nằm ở việc kiểm soát thành phần vật liệu. Trong các cửa sổ kính màu và đèn trang trí, ông chủ yếu sử dụng loại kính vôi truyền thống, được tạo từ cát nung chảy và bổ sung thêm các phụ gia để tăng độ bền cũng như điều chỉnh nhiệt độ nóng chảy.
 |
Đèn treo “Dogwood” do Tiffany Studios thực hiện sau năm 1902. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Trong khi đó, nhiều bình hoa nghệ thuật của Tiffany lại được chế tác từ kính chì, một loại kính nặng hơn nhưng có độ sáng và khả năng phản chiếu ánh sáng rực rỡ hơn. Khi gõ nhẹ, loại kính này còn phát ra âm thanh vang đặc trưng, vì vậy thường được gọi là “crystal”. Sự khác biệt trong thành phần và tính chất của từng loại kính đã giúp Tiffany tạo ra nhiều hiệu ứng thị giác đa dạng, góp phần đưa kính từ vật liệu quen thuộc của đời sống trở thành chất liệu biểu đạt trong nghệ thuật trang trí.
 |
Bình Aquamarine bằng kính Favrile của Louis Comfort Tiffany, từng được trưng bày tại Triển lãm Turin năm 1902. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Khi kính trở thành “bảng màu” của nghệ thuật
Những tấm kính do Tiffany và xưởng của ông tạo ra nhanh chóng gây ấn tượng bởi vẻ đẹp khác thường. Không giống những tấm kính phẳng, trong suốt và đồng nhất của sản xuất công nghiệp, kính Tiffany có bề mặt và màu sắc độc đáo. Một số tấm kính có vân màu mềm mại giống như những đám mây mùa hè. Một số khác gợi hình ảnh của tán lá cây, cánh bướm hay cánh chuồn chuồn lấp lánh. Những lớp màu chồng lên nhau tạo ra chiều sâu và sự chuyển sắc tinh tế khi ánh sáng đi qua.
Đặc biệt, Tiffany không cố gắng loại bỏ hoàn toàn những “khuyết điểm” tự nhiên của kính như bọt khí, vết gợn hay tính không đồng đều về màu sắc. Trái lại, ông nhận ra rằng chính những yếu tố ngẫu nhiên ấy có thể tạo nên vẻ đẹp khác biệt. Những điều mà các nhà sản xuất kính công nghiệp thường coi là lỗi lại trở thành một phần của ngôn ngữ thẩm mỹ trong tác phẩm của Tiffany. Theo tác giả Hugh McKean, “Tiffany như thể đã cắt vụn bầu trời, nấu chảy một khu vườn hoa, ném thêm vài viên ngọc rồi biến tất cả thành kính”.
 |
Đèn treo do Louis Comfort Tiffany thiết kế cho phòng khách tại Laurelton Hall, khoảng năm 1902 - 1904. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Nhờ kho vật liệu phong phú ấy, các nghệ sĩ trong xưởng của ông có thể lựa chọn những mảnh kính phù hợp để tạo nên hình ảnh mong muốn trong các cửa sổ kính màu, đèn trang trí hay đồ thủy tinh nghệ thuật. Một cánh hoa, một chiếc lá hay cánh bướm có thể được thể hiện bằng chính sắc độ và vân tự nhiên của kính, thay vì phải vẽ thêm màu lên bề mặt.
Chính cách tiếp cận này đã đưa kính vượt khỏi vai trò vật liệu xây dựng đơn thuần để trở thành một “bảng màu” của nghệ thuật. Ánh sáng, màu sắc và vật liệu hòa quyện với nhau, tạo nên những tác phẩm vừa mang tính trang trí vừa giàu giá trị thẩm mỹ.
Theo The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany
