Không đơn thuần là những chi tiết trang trí kiến trúc, các linh vật còn được xem như những “linh khí” bảo hộ công trình, nơi lưu giữ trong từng hình khối và đường nét cả một hệ tư duy văn hóa, tín ngưỡng của người Việt qua nhiều thế kỷ.
Mỗi lớp không gian, một lớp chuyện
Người xưa quan niệm ngôi đền cũng giống như một cơ thể sống, trong đó cổng đền, mái đền và nội điện đảm nhiệm những chức năng riêng biệt. Vì vậy, linh vật cũng được bố trí theo từng lớp không gian khác nhau. Hành trình khám phá linh vật trong đền Việt vì thế cũng chính là hành trình đi sâu vào thế giới biểu tượng của văn hóa dân tộc.
Nghê: Nghĩa cử thành trung
Ở lớp không gian ngoài cùng, linh vật xuất hiện phổ biến nhất là nghê. Nếu trong kiến trúc phương Tây, tượng thiên thần đảm nhận vai trò canh giữ các giáo đường, thì người Việt lại gửi gắm nhiệm vụ ấy vào một linh vật gần gũi với đời sống dân gian.
Khởi nguồn từ tục thờ chó đá của cư dân nông nghiệp, nghê dần được linh hóa thông qua sự kết hợp giữa đặc điểm của rồng và sư tử để trở thành linh vật canh cửa. Tuy nhiên, khác với những cặp sư tử đá ngoại lai thường nhấn mạnh sức mạnh áp chế bằng nanh vuốt dữ dằn, nghê Việt lại mang dáng vẻ thanh thoát, thần thái vừa uy nghi vừa gần gũi. Chính điều đó đã tạo nên nét riêng trong nghệ thuật tạo hình linh vật của người Việt.
Tại khu di tích Đền Trần (Nam Định), hình tượng nghê xuất hiện dày đặc ở cổng, trụ biểu và các bậc thềm với thân hình chắc khỏe, phản ánh khí chất của triều đại từng ba lần đánh bại quân Nguyên – Mông. Trong khi đó, tại đền Quán Thánh, đôi nghê chầu trên đỉnh cột trụ biểu như lớp kiểm soát đầu tiên đối với người hành hương trước khi bước vào không gian linh thiêng.
Ông Bùi Hồng Sơn, thủ từ đền Quán Thánh, cho biết trong quan niệm dân gian, nghê chính là “người gác đền”. Bởi vậy, linh vật này thường được đặt trên đỉnh tứ trụ hoặc trước cổng đền với ánh mắt hướng vào sân, như âm thầm dõi theo mọi người ra vào nơi thờ tự. Cách bài trí ấy phản ánh niềm tin của người xưa về một lớp bảo hộ vô hình nơi ranh giới giữa cõi tục và cõi linh.
Rồng: Khí phách uy quyền
Nếu nghê là người gác cửa nơi mặt đất thì ở tầng cao nhất của ngôi đền lại là thế giới của những linh vật mang quyền năng kết nối nhân gian với thiên giới. Chính vì vậy, vị trí cao nhất luôn được dành cho rồng – biểu tượng của quyền uy và sức mạnh siêu nhiên.
Qua mỗi triều đại, hình tượng rồng lại mang những đặc điểm riêng. Rồng thời Lý thanh thoát, mềm mại như đang bay giữa không trung; sang thời Trần lại trở nên khỏe khoắn, cường tráng hơn, mang đậm tinh thần hào khí Đông A.
Theo ông Bùi Hồng Sơn, những biến đổi ấy phản ánh dấu ấn thẩm mỹ của từng giai đoạn lịch sử, nhưng không làm thay đổi ý nghĩa cốt lõi của rồng với tư cách biểu tượng của quyền uy, sự linh thiêng và khát vọng vươn cao trong văn hóa Việt.
Tại đền Bạch Mã, đồ án “Lưỡng long chầu nguyệt” hiện diện uy nghi trên nóc cổng đền như biểu tượng của sự hài hòa âm dương. Trong khi đó, hình tượng “Cá hóa rồng” tại đền Quán Thánh lại gửi gắm khát vọng vượt thoát và ý chí vươn lên của con người.
 |
| Hình tượng “Cá hóa rồng” tại Đền Quán Thánh. (Ảnh: Phương Nhi) |
Khác với nghê mang tính chất bảo hộ, rồng đại diện cho trật tự của vũ trụ và quyền năng của thiên giới. Sự hiện diện của rồng trên mái đền không chỉ góp phần tạo nên vẻ uy nghi cho công trình mà còn thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an của cư dân nông nghiệp từ bao đời nay.
Hạc – Quy – Chim Lạc: Ước vọng trường tồn cùng dấu tích ngàn năm
Nếu nghê bảo vệ cõi thiêng và rồng kết nối trời đất thì thế giới linh vật trong nội điện lại mang đậm màu sắc triết lý. Tiêu biểu nhất là hình tượng hạc đứng trên lưng rùa – hình ảnh quen thuộc trong hầu hết các đền, chùa Việt Nam.
Theo quan niệm phương Đông, hạc tượng trưng cho trời, cho sự thanh cao và thoát tục; còn rùa tượng trưng cho đất, cho sự bền vững và trường tồn. Sự kết hợp giữa hai linh vật này trở thành biểu tượng của âm dương hòa hợp và khát vọng trường tồn của văn hóa Việt.
Tại Đền Voi Phục, đôi hạc đồng ngậm cành sen đứng chầu hai bên tượng Linh Lang tạo nên cảm giác thanh sạch, trang nghiêm cho không gian thờ tự.
 |
| Tượng Hạc đúc đồng bên trong gian thờ Đền Voi Phục. (Ảnh: Phương Nhi) |
Xa hơn cả hệ thống Tứ linh là hình tượng Chim Lạc – dấu vết sâu xa của ký ức dân tộc. Hình ảnh chim dang cánh trên trống đồng Đông Sơn không chỉ là một họa tiết trang trí mà còn được xem là biểu tượng vật tổ của cư dân Văn Lang – Âu Lạc.
Nếu rồng gắn với quyền lực vương triều thì Chim Lạc lại đại diện cho khát vọng tự do và tinh thần độc lập của người Việt từ buổi đầu dựng nước.
Mật mã vượt thời gian
Tuy nhiên, không phải ai tìm đến đền cũng hiểu ngay những lớp ý nghĩa ẩn chứa phía sau các linh vật.
Trong cuộc trò chuyện với phóng viên tại đền Quán Thánh, một du khách đến từ Ninh Bình cho biết điều khiến bà ấn tượng nhất là vẻ đẹp của không gian đền, những hàng cây cổ thụ cùng cảm giác bình yên nơi cửa đền. Khi được hỏi về các linh vật trên mái ngói hay cột trụ, bà thừa nhận chưa có dịp quan sát kỹ và cũng chưa thực sự hiểu hết ý nghĩa của chúng.
Câu trả lời mộc mạc ấy phản ánh một thực tế khá phổ biến hiện nay: nhiều người tìm đến các điểm đến tâm linh để tham quan, chiêm bái và cảm nhận sự linh thiêng của di tích, nhưng không phải ai cũng có cơ hội tiếp cận những câu chuyện văn hóa ẩn sau từng hình tượng quen thuộc. Linh vật vẫn hiện diện mỗi ngày trong không gian thờ tự, song ngôn ngữ biểu tượng mà cha ông gửi gắm qua đó đang dần trở nên xa lạ với một bộ phận công chúng.
Theo ông Bùi Hồng Sơn, linh vật luôn là một phần không thể tách rời của kiến trúc đền thờ truyền thống. “Nếu thiếu đi những linh vật ấy, ngôi đền sẽ trở nên trống trải và mất đi nhiều ý nghĩa vốn có”, ông chia sẻ.
Từ những hình tượng Long, Ly, Quy, Phượng cho đến các họa tiết cây cỏ, hoa lá, tất cả đều góp phần tạo nên không gian linh thiêng đặc trưng của kiến trúc tín ngưỡng Việt Nam.
 |
| Ông Bùi Hồng Sơn, thủ từ Đền Quán Thánh. (Ảnh: Phương Nhi) |
Bởi vậy, trách nhiệm của thế hệ hôm nay không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn những pho tượng đá hay các đồ án trang trí cổ. Điều quan trọng hơn là gìn giữ những câu chuyện, quan niệm thẩm mỹ và hệ tri thức văn hóa được kết tinh trong từng linh vật, để những “người gác cửa cõi thiêng” ấy không chỉ hiện diện trong các di tích mà còn tiếp tục sống trong ký ức và tâm thức của người Việt mai sau.
Khi ý nghĩa của các linh vật tiếp tục được kể lại và truyền trao cho thế hệ trẻ, chúng mới thực sự sống cùng thời đại. Và giữa không gian trầm mặc của những mái đền cổ, người ta sẽ nhận ra rằng lịch sử chưa bao giờ thực sự nằm yên trong quá khứ. Lịch sử vẫn hiện diện trong từng dáng hình linh vật, lặng lẽ kể tiếp câu chuyện về tâm hồn, bản sắc và chiều sâu văn hóa của dân tộc Việt Nam.
