Ở bài cuối của loạt phân tích, chúng tôi tập trung làm rõ mối quan hệ bổ trợ giữa Tòa án Chuyên biệt với trọng tài và hòa giải, cơ chế thi hành án khép kín, những rủi ro pháp lý có thể phát sinh trong giai đoạn triển khai, đồng thời đưa ra các lưu ý thực tiễn giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp tại IFC.
Mối quan hệ với Trọng tài và Hòa giải: Không cạnh tranh, mà bổ trợ
IFC cho các thành viên lựa chọn các hình thức giải quyết tranh chấp, trong đó bao gồm: Trọng tài nước ngoài, Trọng tài quốc tế, Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm Tài chính Quốc tế, Trọng tài Việt Nam, Tòa án nước ngoài, Tòa án Việt Nam. Sự ra đời của Luật Tòa án Chuyên biệt 2025 không đặt Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế vào vị thế thay thế hay cạnh tranh với trọng tài thương mại và hòa giải. Ngược lại, Tòa án chuyên biệt được thiết kế như một cấu phần bổ trợ trong hệ sinh thái giải quyết tranh chấp, đặc biệt đối với các giao dịch tài chính, thương mại phức tạp và có yếu tố quốc tế.
Vai trò then chốt của Tòa án chuyên biệt thể hiện ở khả năng hỗ trợ hoạt động trọng tài, bao gồm áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, hỗ trợ thu thập chứng cứ, cũng như giải quyết các vấn đề liên quan đến công nhận, hủy hoặc cưỡng chế thi hành phán quyết trọng tài theo quy định pháp luật. Đồng thời, Tòa án chuyên biệt cũng là lựa chọn phù hợp đối với các tranh chấp không được hoặc không thuận lợi để giải quyết bằng trọng tài, nơi các bên cần đến quyền lực tư pháp nhà nước để bảo đảm hiệu quả thực thi.
Điểm đáng chú ý là Luật Toà án chuyên biệt 2025 tránh cách tiếp cận “tòa án kiểm soát trọng tài”, vốn thường gây lo ngại cho nhà đầu tư nước ngoài. Thay vào đó, mô hình được định hướng theo tinh thần tương trợ nhau, nơi tòa án và trọng tài cùng tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau và phục vụ chung một mục tiêu bảo đảm Trung tâm Tài chính Quốc tế hoạt động hiệu quả.
Hiệu lực và thi hành bản án, quyết định: Vòng tròn khép kín
Theo Luật Tòa án chuyên biệt 2025, bản án và quyết định của Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế có hiệu lực pháp luật và giá trị thi hành như bản án, quyết định của Tòa án Việt Nam. Quy định này khẳng định rõ vị trí pháp lý của Tòa án chuyên biệt trong hệ thống tư pháp quốc gia, đồng thời bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp của các bản án, quyết định được ban hành.
Điểm đáng chú ý là Luật không chỉ dừng lại ở việc xác lập hiệu lực pháp lý của bản án, quyết định, mà còn thiết kế cơ chế thi hành tập trung do chính Tòa án chuyên biệt thực hiện. Việc trao thẩm quyền ra quyết định và tổ chức thi hành án cho Tòa án chuyên biệt, cùng với hệ thống biện pháp bảo đảm và cưỡng chế thi hành được quy định cụ thể, cho thấy mục tiêu lập pháp hướng tới việc rút ngắn khoảng cách giữa bản án, quyết định và thực thi, đặc biệt đối với các tranh chấp tài chính, thương mại có giá trị lớn và yêu cầu cao về tính kịp thời.
Từ góc độ thực tiễn, đối với nhà đầu tư và các chủ thể tham gia giao dịch quốc tế, hiệu lực và khả năng thi hành bản án, quyết định là yếu tố then chốt để đánh giá mức độ tin cậy của một cơ chế giải quyết tranh chấp. Việc Luật Tòa án chuyên biệt 2025 thiết lập một cơ chế xét xử và thi hành án thống nhất và khép kín tạo tiền đề quan trọng để các bản án, quyết định của Tòa án chuyên biệt được nhìn nhận như một công cụ bảo vệ quyền lợi hiệu quả.
Có thể nói, hiệu lực và thi hành bản án, quyết định không chỉ là khâu cuối của tố tụng, mà còn là thước đo thực chất đối với thành công của mô hình Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế. Khi các bản án, quyết định được thi hành nghiêm túc, kịp thời và nhất quán, Tòa án chuyên biệt sẽ là yếu tố then chốt thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước trở thành thành viên IFC bên cạnh các ưu đãi về chính sách.
 |
Những khoảng trống và rủi ro pháp lý khi triển khai
Mặc dù Luật Tòa án chuyên biệt 2025 đã chính thức được ban hành và có hiệu lực, một số vấn đề cốt lõi chỉ thực sự được kiểm chứng trong quá trình áp dụng thực tiễn.
Trước hết là việc xác định và vận hành ranh giới thẩm quyền giữa Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế và các tòa án địa phương. Dù Luật đã thiết lập khung thẩm quyền tương đối rõ ràng, nguy cơ chồng lấn hoặc cách hiểu khác nhau trong giai đoạn đầu áp dụng vẫn có thể phát sinh, đặc biệt đối với các tranh chấp có yếu tố phức tạp về chủ thể và quan hệ pháp lý.
Thứ hai là rủi ro quen thuộc của nhiều cải cách pháp lý “luật tiến bộ nhưng thực thi bảo thủ”. Các quy định mở về thẩm quyền, ngôn ngữ tố tụng hay thủ tục linh hoạt chỉ thực sự có ý nghĩa nếu được áp dụng nhất quán bởi đội ngũ thẩm phán và cơ quan liên quan.
Bên cạnh đó, các câu hỏi về nhân sự thực tế, cơ chế hình thành án lệ và tính nhất quán trong xét xử vẫn là những ẩn số có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ tin cậy của Tòa án chuyên biệt trong giai đoạn đầu vận hành.
 |
| Lê Thế Hùng - Luật sư điều hành và Trần Phạm Hoàng Tùng - Luật sư thành viên Công ty TNHH CNC Việt Nam |
Góc nhìn thực tiễn cho doanh nghiệp và nhà đầu tư
Từ góc độ doanh nghiệp và nhà đầu tư, Tòa án chuyên biệt mở ra một lựa chọn giải quyết tranh chấp mới, nhưng không phải là lựa chọn mặc định trong mọi trường hợp. Việc quyết định chọn Tòa án chuyên biệt hay trọng tài cần được cân nhắc dựa trên tính chất giao dịch, nhu cầu thi hành án, mức độ kiểm soát thủ tục của từng vụ việc.
So với trọng tài, Tòa án chuyên biệt có ưu thế ở quyền lực tư pháp nhà nước và khả năng hỗ trợ cưỡng chế, trong khi vẫn giữ được mức độ linh hoạt cao hơn tòa án truyền thống. So với hệ thống tòa án Việt Nam hiện hành, Tòa án chuyên biệt khác biệt ở ngôn ngữ, thủ tục và tư duy xét xử mới, phù hợp hơn với các tranh chấp đầu tư, kinh doanh tại IFC.
Để tận dụng hiệu quả cơ chế này, doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng, bao gồm điều khoản lựa chọn Tòa án phù hợp, chiến lược giải quyết tranh chấp rõ ràng và đội ngũ luật sư am hiểu cả tố tụng trong nước lẫn thông lệ quốc tế.
Lê Thế Hùng - Luật sư điều hành và Trần Phạm Hoàng Tùng - Luật sư thành viên Công ty TNHH CNC Việt Nam
