 |
Thành phố Hồ Chí Minh - một trong các nơi đặt Tòa án Chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính Quốc tế. |
Vì sao Việt Nam cần Tòa án Chuyên biệt cho Trung tâm Tài chính Quốc tế?
Tại Việt Nam, trong khi khung pháp lý cho đầu tư, tài chính, ngân hàng ngày càng mở, thì cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng, kinh doanh, thương mại vẫn chủ yếu dựa trên tố tụng dân sự truyền thống. Điều này dẫn đến một bất cập rõ rệt: các tranh chấp tài chính, thương mại và đầu tư có giá trị lớn, tính phức tạp cao hoặc yếu tố nước ngoài vẫn phải được giải quyết theo cùng một khuôn thủ tục với các vụ việc dân sự thông thường.
Trong khi đó, một trung tâm tài chính chỉ có thể hoạt động hiệu quả khi có cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh, chuyên sâu và đáng tin cậy. Nếu thiếu một thiết chế tư pháp phù hợp, các ưu đãi về chính sách hay hạ tầng khó có thể bù đắp được rủi ro pháp lý mà nhà đầu tư phải đối mặt.
Xuất phát từ yêu cầu đó, Quốc hội đã ban hành Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính Quốc tế số 150/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 (sau đây gọi tắt là “Luật Tòa án chuyên biệt 2025”) một đạo luật riêng, độc lập với Luật Tổ chức Tòa án nhân dân hiện hành để thiết lập cơ chế xét xử mới, phù hợp hơn với đặc thù của hoạt động tài chính quốc tế.
Luật Tòa án Chuyên biệt 2025 tiếp thu kinh nghiệm quốc tế nhưng được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện trong nước. Cơ chế xét xử theo Luật Tòa án Chuyên biệt 2025 không rập khuôn theo tố tụng nội địa, mà được thiết kế linh hoạt hơn, đề cao tính chuyên môn và hiệu quả.
Điểm quan trọng nhất của đạo luật này là sự thay đổi trong tư duy lập pháp. Pháp luật không còn được xây dựng theo một khuôn chung cho toàn bộ hệ thống, mà thừa nhận rằng một mô hình kinh tế đặc thù cần một cơ chế tư pháp riêng. Do đó, việc thành lập Tòa án Chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính Quốc tế (còn gọi là Tòa án Chuyên biệt) không chỉ là cải cách kỹ thuật, mà là bước đi cần thiết để bảo đảm sự vận hành ổn định và đáng tin cậy của Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC).
Vị trí pháp lý và cơ cấu tổ chức của Tòa án chuyên biệt Trung tâm Tài chính Quốc tế trong hệ thống Tòa án Việt Nam
Vị trí pháp lý của Tòa án chuyên biệt
Theo Nghị quyết số 222/2025/QH15, Quốc hội quyết định xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế tại hai địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Đà Nẵng. Trong đó, Thành phố Hồ Chí Minh được định hướng là trung tâm tài chính chủ lực, tập trung vào thị trường vốn, ngân hàng đầu tư và công nghệ tài chính; còn Thành phố Đà Nẵng đóng vai trò trung tâm đổi mới sáng tạo, thử nghiệm các mô hình tài chính số, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và tài chính xanh.
 |
Luật sư Lê Thế Hùng - Luật sư điều hành Công ty TNHH CNC Việt Nam. |
Trên cơ sở định hướng này, Luật Tòa án Chuyên biệt 2025 quy định Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính Quốc tế được đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh. Việc lựa chọn này xuất phát từ vị thế của Thành phố Hồ Chí Minh là nơi tập trung các hoạt động tài chính, đầu tư và giao dịch có yếu tố quốc tế, đồng thời sở hữu nguồn nhân lực tư pháp và kinh nghiệm xét xử phù hợp để bảo đảm Tòa án chuyên biệt hoạt động hiệu quả và ổn định.
Theo Luật Tòa án Chuyên biệt 2025, Tòa án Chuyên biệt không được thiết kế như một “tòa con” của TAND cấp tỉnh, cũng không phải là một tòa chuyên ngành theo nghĩa truyền thống (như tòa kinh tế hay tòa hành chính). Việc sử dụng thuật ngữ mới, tránh những định danh quen thuộc theo Luật Tòa án Chuyên biệt 2025 không mang tính kỹ thuật thuần túy, mà phản ánh một lựa chọn lập pháp có chủ ý: tách Tòa án Chuyên biệt khỏi logic tổ chức theo lãnh thổ và theo cấp xét xử thông thường.
Về bản chất, đây là một thiết chế xét xử đặc thù, được tổ chức gắn với Trung tâm Tài chính Quốc tế như một không gian pháp lý riêng, nơi thẩm quyền xét xử không được xác lập chủ yếu dựa trên nơi cư trú của đương sự hay nơi phát sinh tranh chấp, mà dựa trên bản chất giao dịch và sự lựa chọn của các bên. Cách tiếp cận này cho thấy Tòa án Chuyên biệt được định vị gần hơn với mô hình Tòa thương mại quốc tế hơn là một bộ phận mở rộng của hệ thống tòa án địa phương.
Tuy nhiên, chính sự “đặc thù” này đặt ra những vấn đề pháp lý then chốt. Thứ nhất, quan hệ giữa Tòa án Chuyên biệt và Tòa án nhân dân tối cao cần được xác lập đủ rõ để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống xét xử, đồng thời không làm mất đi tính linh hoạt mà mô hình IFC đòi hỏi. Thứ hai, ranh giới thẩm quyền với các tòa án hiện hành phải được thiết kế đủ minh bạch để tránh xung đột thẩm quyền và nguy cơ “diễn giải bảo thủ” trong thực tiễn áp dụng.
Cơ cấu tổ chức của Tòa án Chuyên biệt
Theo Luật Tòa án Chuyên biệt 2025, cơ cấu tổ chức của Tòa án Chuyên biệt bao gồm:
Tòa án Chuyên biệt có Chánh án, Phó Chánh án, Chánh tòa, Phó Chánh tòa, Thẩm phán, Thư ký Tòa án, cùng đội ngũ công chức và người lao động khác theo quy định của pháp luật.
Như vậy, về mặt hình thức tổ chức Tòa án Chuyên biệt vẫn nằm trong khuôn khổ chung của hệ thống Tòa án nhân dân, bảo đảm yêu cầu về tính hợp hiến và hợp pháp. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa cấu trúc tổ chức quen thuộc và cơ chế xét xử đặc thù cho thấy vị trí pháp lý của Tòa án chuyên biệt là một bài toán cân bằng: vừa đảm bảo sự thống nhất của hệ thống tư pháp Việt Nam, vừa phải đủ “tách biệt” để không bị kéo trở lại quỹ đạo xét xử truyền thống mà Luật Toà án Chuyên biệt 2025 đang cố gắng vượt ra.
 |
Luật sư Trần Phạm Hoàng Tùng - Luật sư thành viên Công ty TNHH CNC Việt Nam |
Pháp luật áp dụng khi giải quyết tranh chấp tại Trung tâm Tài chính Quốc tế
Bên cạnh việc tổ chức Tòa án Chuyên biệt một cách độc lập thì việc xem xét pháp luật được áp dụng để giải quyết vụ việc tại Tòa án Chuyên biệt cũng đóng vai trò quan trọng không kém. Khi doanh nghiệp, nhà đầu tư được hưởng quy chế của Trung tâm Tài chính Quốc tế thì họ có thể thỏa thuận luật áp dụng, đồng thời được mở rộng các quyền tự định đoạt trong việc giải quyết các tranh chấp của mình.
Đây chính là điểm then chốt quyết định liệu mô hình Tòa án Chuyên biệt có thực sự thoát khỏi quỹ đạo xét xử truyền thống để tiệm cận chuẩn mực của các Tòa thương mại quốc tế, hay chỉ dừng lại ở một biến thể hình thức của cơ chế hiện hành.
Như được nêu dưới đây, điểm khác biệt trong việc lựa chọn luật áp dụng cũng đồng thời là yếu tố quan trọng dẫn tới số lượng, chất lượng của Chánh án, Phó Chánh án, Chánh tòa, Phó Chánh tòa, Thẩm phán, Thư ký Tòa án, cùng đội ngũ công chức và người lao động được nâng cao. Nguồn của những nhân sự này sẽ không chỉ giới hạn ở tư pháp truyền thống mà có thể mở ra cơ hội cho tất cả các chuyên gia, nhà nghiên cứu và người hành nghề có chuyên môn cao, được cộng đồng thừa nhận.
Luật tố tụng: tách khỏi khuôn mẫu tố tụng truyền thống
Một băn khoăn dễ nhận thấy là liệu Bộ luật Tố tụng Dân sự có tiếp tục được áp dụng cho các tranh chấp tại Trung tâm Tài chính Quốc tế hay không. Nếu câu trả lời là “có”, thì nguy cơ hiện hữu là quá trình giải quyết tranh chấp tại IFC sẽ khó tránh khỏi việc lặp lại logic tố tụng quen thuộc của các tòa án thông thường, từ trình tự, thủ tục cho đến nhịp độ và cách thức tranh tụng.
Luật Tòa án chuyên biệt 2025 đã chủ động lựa chọn một hướng đi khác. Theo đó, pháp luật tố tụng áp dụng để giải quyết vụ việc tại Tòa án Chuyên biệt không phải là Bộ luật Tố tụng Dân sự, mà là chính Luật Tòa án Chuyên biệt 2025 cùng với Quy tắc tố tụng của Tòa án Chuyên biệt sẽ được ban hành bởi Tòa án nhân dân tối cao.
Cách tiếp cận này cho thấy nhà làm luật đã nhận thức rõ rằng tính hấp dẫn của một Trung tâm Tài chính Quốc tế không chỉ nằm ở nội dung luật áp dụng, mà còn nằm ở “trải nghiệm tố tụng” mà các chủ thể tham gia phải đối mặt. Như vậy, việc tách khỏi khung tố tụng dân sự truyền thống không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn là một tuyên bố chính sách về định hướng xét xử của Tòa án chuyên biệt.
 |
Luật nội dung: ưu tiên sự lựa chọn của các bên, nhưng cũng có giới hạn
Song song với đổi mới về tố tụng, Luật Tòa án Chuyên biệt cũng xây dựng một cơ chế lựa chọn luật nội dung mang tính cởi mở rõ nét. Đối với các giao dịch có ít nhất một bên là cá nhân, tổ chức nước ngoài, Tòa án Chuyên biệt cho phép các bên lựa chọn pháp luật áp dụng, trong đó có pháp luật Việt Nam, pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế.
Trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, hoặc thỏa thuận nhưng không xác định được luật áp dụng, luật của quốc gia có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ tranh chấp sẽ được lựa chọn như một giải pháp mặc định. Cơ chế này phản ánh đầy đủ tinh thần tôn trọng quyền tự do thỏa thuận, một nguyên tắc cốt lõi của tư pháp thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, sự cởi mở này không phải là tuyệt đối. Đối với các tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu, quyền khác đối với bất động sản, thuê bất động sản hoặc sử dụng bất động sản làm tài sản bảo đảm, luật của nước nơi có bất động sản sẽ được áp dụng mà không phụ thuộc vào thỏa thuận của các bên. Sở dĩ như vậy là vì bất động sản gắn liền với các yếu tố gắn liền với lãnh thổ và chủ quyền dân tộc Việt Nam. Việc định đoạt quyền sở hữu, quyền khác đối với bất động sản,… tại Việt Nam thì pháp luật Việt Nam được ưu tiên áp dụng là phù hợp.
Đáng chú ý, trong trường hợp các bên tham gia giao dịch đều là cá nhân, tổ chức Việt Nam, Luật Tòa án Chuyên biệt định hướng áp dụng pháp luật điều chỉnh hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm Tài chính Quốc tế. Quy định này góp phần hình thành một “không gian pháp lý nội bộ” cho IFC, nơi các chuẩn mực pháp lý chuyên biệt có thể được vận hành một cách thống nhất, thay vì bị phân mảnh bởi các quy định chung vốn được xây dựng cho bối cảnh kinh tế trong nước.
Nhìn chung, pháp luật áp dụng tại Tòa án Chuyên biệt vừa mở rộng lựa chọn pháp luật để đáp ứng kỳ vọng của các chủ thể quốc tế, vừa duy trì những giới hạn nền tảng nhằm bảo đảm trật tự pháp lý và lợi ích công cộng của Việt Nam. Chính sự cân bằng này, nếu được vận hành nhất quán trong thực tiễn, sẽ quyết định mức độ “quốc tế hóa thực chất” của mô hình Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế.
Lê Thế Hùng - Luật sư điều hành và Trần Phạm Hoàng Tùng - Luật sư thành viên Công ty TNHH CNC Việt Nam
