Mỹ thuật qua màn ảnh số
Sự phổ biến của các nền tảng mạng xã hội như Instagram, TikTok hay Facebook đang dần biến không gian mạng thành một phòng triển lãm của mỹ thuật đương đại. Thay vì chỉ xuất hiện trong các bảo tàng hay phòng tranh, nhiều tác phẩm giờ đây được chia sẻ rộng rãi trên môi trường số, tiếp cận công chúng với tốc độ nhanh hơn bao giờ hết. Chỉ cần lướt bảng tin, người trẻ có thể bắt gặp hình ảnh của một triển lãm đang diễn ra tại Hà Nội, một dự án nghệ thuật cộng đồng ở TP.HCM, hay thậm chí một sự kiện nghệ thuật ở nước ngoài.
Với vài thao tác đơn giản, công chúng trẻ có thể theo dõi hình ảnh của một triển lãm mới mở, tìm hiểu quá trình sáng tác của nghệ sĩ hoặc khám phá các dự án nghệ thuật đang được thực hiện. Những video ngắn, hình ảnh hậu trường hay các chia sẻ trực tiếp từ nghệ sĩ mang lại góc nhìn gần gũi hơn về tác phẩm, giúp nghệ thuật không còn quá xa vời với đời sống của người trẻ.
 |
Bảng tin mạng xã hội trở thành “cửa sổ” dẫn lối người trẻ đến các sự kiện nghệ thuật từ Hà Nội, TP.HCM đến quốc tế. Ảnh: WOWWEEKEND |
Theo quan sát của họa sĩ Nguyễn Phi Nga, kênh phổ biến nhất hiện nay để công chúng trẻ tiếp cận mỹ thuật vẫn là mạng xã hội, “như Facebook, Instagram hay Threads”, bên cạnh đó là các diễn đàn, tạp chí nghệ thuật hoặc các buổi triển lãm trực tiếp.
Nữ họa sĩ cho rằng môi trường số đang mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận: “Nhờ có các kênh mạng xã hội mà triển lãm tiếp cận được với nhiều người xem hơn các phương thức truyền thống ngày xưa”.
Tuy nhiên, theo họa sĩ Phi Nga, việc tiếp cận qua màn hình cũng có hai mặt. Khi người xem biết trước quá nhiều thông tin hoặc hình ảnh về tác phẩm trước khi đến triển lãm, “điều này có thể làm giảm sự tò mò của người xem đối với các tác phẩm khi họ đến tham quan triển lãm để xem trực tiếp”, khiến trải nghiệm trực tiếp phần nào mất đi yếu tố bất ngờ.
Công chúng trẻ tiếp cận mỹ thuật theo cách mới
Những thay đổi của môi trường truyền thông số cũng kéo theo sự thay đổi trong cách công chúng trẻ tiếp cận và tương tác với mỹ thuật. Nếu trước đây việc thưởng thức nghệ thuật thường mang tính thụ động người xem đến triển lãm, quan sát tác phẩm và rời đi ngay sau đó, thì hiện nay công chúng trẻ có xu hướng tham gia vào quá trình tiếp nhận nghệ thuật nói chung và mỹ thuật nói riêng theo nhiều cách khác nhau.
Ở góc nhìn của nghệ sĩ, họa sĩ Nguyễn Phi Nga nhận định rằng công nghệ số, đặc biệt là các nền tảng trực tuyến, đã “giúp kết nối được nhiều người nghệ sĩ với người yêu nghệ thuật”, từ đó mở rộng đáng kể phạm vi tiếp cận của tác phẩm.
 |
Hoạ sĩ Nguyễn Phi Nga nhận định công nghệ số và các nền tảng trực tuyến giúp kết nối nghệ sĩ với công chúng, mở rộng đáng kể phạm vi tiếp cận tác phẩm. Ảnh: Kondou |
Không chỉ dừng ở việc tiếp cận, môi trường số còn tạo điều kiện để hình thành các cộng đồng trao đổi nghệ thuật: “Tạo ra các cộng đồng để cho đôi bên có thể giao lưu và trao đổi được thuận tiện hơn”. Đáng chú ý, họa sĩ cũng chỉ ra vai trò của công nghệ trong việc mở rộng phương thức sáng tác. Theo đó, digital art mang lại thêm công cụ, giúp nghệ sĩ có “nhiều cách để hình thành tác phẩm hơn”, qua đó làm phong phú đời sống mỹ thuật đương đại.
Nhiều bạn trẻ chủ động theo dõi các nghệ sĩ, gallery hay không gian nghệ thuật độc lập trên mạng xã hội để cập nhật thông tin về các triển lãm và dự án mới. Một số người còn chia sẻ cảm nhận cá nhân, viết bài giới thiệu triển lãm hoặc thực hiện các video trải nghiệm khi tham quan phòng tranh.
Chia sẻ về cách tiếp cận mỹ thuật trong thời đại số, bạn Minh Anh - sinh viên năm 4, ngành Thiết kế nội thất, Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp Hà Nội, cho biết: “Trước đây muốn biết về một triển lãm hay tác phẩm mới thì phải đến tận nơi hoặc nghe bạn bè giới thiệu. Nhưng bây giờ chỉ cần theo dõi các trang nghệ sĩ hay gallery trên Instagram hoặc Facebook là có thể cập nhật rất nhanh. Nhiều khi mình xem trước tác phẩm trên mạng rồi mới quyết định đến xem trực tiếp để cảm nhận rõ hơn về tác phẩm”.
Theo Minh Anh, mạng xã hội không chỉ giúp người trẻ tiếp cận nghệ thuật dễ dàng hơn mà còn tạo ra môi trường để họ chia sẻ quan điểm cá nhân về các tác phẩm. “Khi xem một triển lãm, mình thường chụp lại một vài tác phẩm ấn tượng và đăng lên mạng xã hội. Qua đó bạn bè cũng biết đến triển lãm và có thể cùng trao đổi, bàn luận về tác phẩm”, Minh Anh nói.
Việc tương tác, bình luận và chia sẻ cũng tạo nên những cuộc trao đổi đa chiều xung quanh tác phẩm nghệ thuật. Từ đó, mỹ thuật không chỉ là câu chuyện của giới chuyên môn mà dần trở thành một chủ đề được thảo luận rộng rãi hơn trong giới trẻ. Mạng xã hội giúp hình thành những cộng đồng nhỏ quan tâm đến nghệ thuật thị giác. Trong các nhóm trực tuyến hoặc các trang cá nhân chuyên chia sẻ về nghệ thuật, mỹ thuật, người trẻ có thể trao đổi thông tin, giới thiệu triển lãm hoặc cùng thảo luận về những xu hướng mới trong mỹ thuật đương đại.
Tuy nhiên, người trẻ tiếp cận mỹ thuật theo cách mới qua mạng xã hội nhưng cũng không thể hoàn toàn quên đi
Mạng xã hội có là thách thức cho mỹ thuật hiện nay?
Cùng với những cơ hội mở rộng công chúng, sự phổ biến của mỹ thuật trên mạng xã hội cũng đặt ra không ít thách thức. Khi các tác phẩm được tiếp nhận chủ yếu qua màn hình điện thoại, trải nghiệm nghệ thuật có thể bị thu hẹp so với khi xem trực tiếp trong không gian trưng bày.
Theo họa sĩ Nguyễn Phi Nga, một trong những vấn đề đáng chú ý hiện nay là sự xuất hiện của AI trong sáng tạo nghệ thuật. Họa sĩ cho rằng AI đang “có ảnh hưởng tiêu cực khá nhiều đến ngành sáng tạo nghệ thuật”, đặc biệt khi các mô hình tạo ảnh có thể sử dụng dữ liệu từ tác phẩm của nghệ sĩ mà không xin phép hay trả phí bản quyền.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi mà còn tác động đến danh tính sáng tạo của nghệ sĩ: “Tác phẩm với phong cách riêng này hoàn toàn có thể bị nuốt vào dữ liệu mà bản thân người nghệ sĩ không hề hay biết” họa sĩ chia sẻ.
 |
Bức tranh Théâtre D'opéra Spatial do AI thực hiện được xướng giải nhất tại Hội chợ nghệ thuật bang Colorado (Mỹ) đã gây nên loạt tranh luận trên khắp thế giới. Ảnh: Internet |
Ở góc độ trải nghiệm công chúng, họa sĩ cũng chỉ ra một thay đổi đáng lo ngại: người xem ngày nay khi đứng trước một tác phẩm có thể phải đặt câu hỏi liệu đó có phải là sản phẩm do con người tạo ra hay không. “Điều này làm suy giảm lòng tin của người yêu nghệ thuật với nghệ thuật nói chung”, đồng thời khiến những tác phẩm chân thực cũng bị đặt trong trạng thái hoài nghi.
AI còn góp phần tạo ra sự “bão hòa thị giác”, khi hình ảnh được sản xuất với tốc độ quá nhanh. Người xem không còn đủ thời gian và năng lượng để thực sự chiêm ngưỡng, hay ngắm nhìn kĩ lưỡng, dẫn đến việc thưởng thức nghệ thuật trở nên nhanh, nông và thiếu chiều sâu. Họa sĩ nhấn mạnh rằng những tác phẩm cần thời gian cảm nhận đang dần bị thay thế bởi thói quen “xem nhanh, tiêu hóa nhanh”, làm thay đổi cách công chúng tiếp cận mỹ thuật.
“Nền tảng số chính là một cầu nối đưa giới trẻ đến với mỹ thuật” họa sĩ Nguyễn Phi Nga nói, khi cho phép nghệ sĩ kể câu chuyện đằng sau tác phẩm một cách nhanh chóng và dễ tiếp cận, đồng thời tạo ra sự tương tác hai chiều giữa người xem và nghệ sĩ.
Tuy vậy, họa sĩ cũng nhấn mạnh: “nền tảng số là cầu nối, không phải đích đến”. Để cảm nhận trọn vẹn nghệ thuật, người xem vẫn cần bước vào không gian thực như bảo tàng, phòng tranh hay studio nơi mà họ có thể trực tiếp đối diện với tác phẩm.
Dù còn nhiều thách thức, thời đại số đang mở ra cơ hội để mỹ thuật đương đại tiếp cận gần hơn với công chúng trẻ. Thay vì chỉ tồn tại trong những không gian chuyên biệt, mỹ thuật ngày nay đã xuất hiện nhiều trong đời sống số, nơi mà người trẻ có thể tiếp cận và thảo luận về tác phẩm theo cách của riêng mình
Trong bối cảnh đó, vấn đề đặt ra sẽ không còn là việc mạng xã hội có nên tham gia vào đời sống mỹ thuật hay không, mà sẽ là làm thế nào để tận dụng môi trường số như một cầu nối hiệu quả, giúp công chúng trẻ bước từ việc xem nghệ thuật qua màn hình đến những trải nghiệm sâu sắc hơn với nghệ thuật trong đời sống thực.
