Điểm nhấn của đề án là lựa chọn vị trí xây dựng tại bờ Bắc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải, không gian mang giá trị biểu tượng sâu sắc về lịch sử và khát vọng hòa bình của dân tộc.
Theo đề án, bảo tàng được xây dựng tại khu vực Đông Bắc ngã ba sông Hiền Lương - Bến Hải (xã Cửa Tùng), trên diện tích khoảng 11 ha, bao gồm cả phần đất thuộc khu vực bảo vệ của di tích. Đây từng là giới tuyến quân sự tạm thời chia cắt hai miền Nam - Bắc sau Hiệp định Genève năm 1954, nơi in đậm dấu ấn của một giai đoạn lịch sử đầy đau thương nhưng cũng rất đỗi hào hùng.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, việc lựa chọn bờ Bắc Hiền Lương - Bến Hải làm địa điểm xây dựng bảo tàng mang ý nghĩa đặc biệt cả về không gian và biểu tượng. Đây là nơi hội tụ những ký ức sâu sắc nhất về chiến tranh, về chia cắt và đoàn tụ, về mất mát và hy sinh của hàng triệu người dân Việt Nam. Việc “đặt ký ức vào đúng nơi nó thuộc về” không chỉ giúp bảo tồn giá trị lịch sử mà còn tạo nên một thiết chế văn hóa sống động, nơi quá khứ được tái hiện để soi chiếu hiện tại và định hướng tương lai. Bảo tàng được xác định là công trình văn hóa cấp quốc gia, bảo tàng hạng I, với tổng mức đầu tư khoảng 1.000 tỷ đồng từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035. Dự án dự kiến triển khai trong giai đoạn 2025 - 2030 và đưa vào vận hành từ năm 2031.
Bảo tàng nhằm lưu giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản ký ức chiến tranh trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước (1954 - 1975); phản ánh những ký ức hậu chiến và hành trình đi tới hòa bình, thống nhất đất nước. Công trình không chỉ là nơi trưng bày hiện vật mà còn là không gian tưởng niệm, tri ân các thế hệ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Điểm nổi bật của bảo tàng là cách tiếp cận nội dung theo chiều sâu ký ức con người, thay vì trình bày theo diễn trình lịch sử tuyến tính. Thông qua các tư liệu, hiện vật, hình ảnh, phim tư liệu và câu chuyện của các nhân chứng, bảo tàng tái hiện một cách chân thực những mất mát, đau thương lẫn những khoảnh khắc hào hùng của dân tộc. Các nội dung trưng bày cũng phản ánh rõ nét những vấn đề hậu chiến như khắc phục hậu quả chiến tranh, hàn gắn vết thương, hòa hợp, hòa giải dân tộc và khát vọng phát triển. Mục tiêu cốt lõi của công trình là chuyển hóa “di sản ký ức” thành thông điệp hòa bình; qua đó, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp tinh thần trách nhiệm trong việc giữ gìn hòa bình, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Bên cạnh chức năng bảo tồn và giáo dục, bảo tàng còn được định hướng trở thành thiết chế văn hóa đa năng, ứng dụng các phương thức trưng bày hiện đại như công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), góp phần nâng cao trải nghiệm và tính tương tác cho khách tham quan. Đây sẽ là không gian để công chúng tiếp cận lịch sử một cách trực quan, sinh động và gần gũi hơn.
Việc xây dựng bảo tàng gắn với Khu di tích quốc gia đặc biệt Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải được kỳ vọng sẽ phát huy giá trị của di tích, đồng thời tạo động lực thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa - lịch sử của Quảng Trị. Khi kết nối với các điểm đến trong “Hành trình di sản miền Trung” và Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng, công trình sẽ góp phần hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng, thu hút du khách trong và ngoài nước.
Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp các sở, ngành, địa phương liên quan triển khai dự án, bảo đảm tiến độ, chất lượng và tuân thủ quy định pháp luật. Đồng thời, UBND tỉnh đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hỗ trợ về chuyên môn, phối hợp sưu tầm, vận động hiến tặng tư liệu, hiện vật; Bộ Tài chính thẩm định, bố trí nguồn vốn theo lộ trình để dự án được triển khai hiệu quả.
Từ một “vùng đất lửa” trong chiến tranh, Quảng Trị hôm nay đang từng bước vươn mình phát triển. Việc xây dựng Bảo tàng “Ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình” tại chính nơi từng là ranh giới chia cắt dân tộc không chỉ là sự tri ân quá khứ mà còn là bước đi mang tầm nhìn dài hạn, góp phần hình thành một biểu tượng văn hóa mới, lan tỏa thông điệp hòa bình, nhân văn và khát vọng phát triển của đất nước trong thời đại mới.
