Theo báo cáo của Liên minh các nhà lãnh đạo châu Phi về sốt rét (ALMA) và tổ chức Malaria No More UK, sau 20 năm đạt được tiến bộ đáng kể, nỗ lực chống sốt rét đang bị đình trệ. Biến đổi khí hậu cùng tốc độ gia tăng dân số đang tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sản, làm tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh.
Tình trạng thiếu kinh phí cho các chương trình phòng ngừa – vốn ngày càng tốn kém – khiến hàng trăm nghìn sinh mạng bị đe dọa, đồng thời gây thiệt hại hàng tỷ USD cho nền kinh tế. Châu Phi hiện chiếm 95% tổng số ca sốt rét toàn cầu, với 590.000 người tử vong trong năm 2023. Một số quốc gia đã ghi nhận số ca bệnh tăng trở lại trong nửa đầu năm 2025, đặc biệt sau các đợt mưa lớn kéo dài.
Bà Joy Phumaphi - Thư ký điều hành ALMA cho biết: “Nhiệt độ tăng và lũ lụt do biến đổi khí hậu đã làm gia tăng nơi sinh sản của muỗi. Đáng lo ngại là muỗi Anopheles stephensi – vốn có nguồn gốc từ châu Á – đang lan rộng sang châu Phi, trong khi tình trạng kháng thuốc diệt côn trùng cũng gia tăng”.
Các biện pháp phòng ngừa thế hệ mới như màn chống muỗi hay sử dụng máy bay không người lái rải hóa chất diệt ấu trùng cho thấy hiệu quả cao, nhưng chi phí thực hiện rất lớn. Trong khi đó, dân số châu Phi đã gần gấp đôi trong 30 năm qua, gây áp lực nặng nề đối với hệ thống y tế. Sốt rét – phổ biến nhất ở Nigeria – không chỉ là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu mà còn khiến người lao động và học sinh phải nghỉ học, làm giảm năng suất và ảnh hưởng đến sự phát triển nhận thức của trẻ em.
Bà Phumaphi nhấn mạnh ngoài giá trị nhân đạo, việc loại bỏ sốt rét còn mang lại lợi ích kinh tế to lớn, vì căn bệnh này "kéo theo các khoản chi tiêu khổng lồ của các hộ gia đình và là nguyên nhân chính của nghèo đói”.
Hiện vaccine chống sốt rét đang được sử dụng tại 23 quốc gia châu Phi với hiệu quả khoảng 40% và cần kết hợp cùng các biện pháp khác. Một loại vaccine thế hệ mới đang được thử nghiệm, được kỳ vọng đạt hiệu quả tới 80%. Báo cáo cảnh báo rằng nếu các chương trình phòng ngừa bị gián đoạn, châu Phi có thể mất tới 83 tỷ USD Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) vào năm 2030, cùng với thêm 525 triệu ca mắc mới và gần 1 triệu ca tử vong so với mức hiện nay.
Song song với nỗ lực chống sốt rét, châu Phi cũng đang đẩy mạnh cuộc chiến loại trừ bệnh tả – căn bệnh truyền nhiễm, đang cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người mỗi năm.
Trong 3 ngày 20–22/10, đại diện chính phủ các nước, chuyên gia y tế và đối tác quốc tế nhóm họp tại Livingstone (Zambia) trong khuôn khổ Hội nghị Tham vấn chuyên gia khu vực về phòng ngừa và kiểm soát bệnh tả, do Văn phòng Khu vực châu Phi của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chủ trì. Mục tiêu của hội nghị là xây dựng lộ trình mới nhằm chấm dứt bệnh tả vào năm 2030, phù hợp với Khung khu vực về loại trừ bệnh tả (2018–2030).
Theo WHO, châu Phi chiếm 21% số ca bệnh tả toàn cầu và tới 80% số ca tử vong trong giai đoạn 2014–2021. Chỉ riêng năm 2025, 23 quốc gia trong khu vực đã ghi nhận bùng phát dịch tả, phản ánh xu hướng đáng lo ngại.
Tiến sĩ Dick Chamla - Giám đốc Chương trình khu vực về chuẩn bị khẩn cấp của WHO - khẳng định: “Khu vực đã đạt được tiến bộ đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm. Chúng ta cần vượt ra ngoài ứng phó khẩn cấp, xây dựng hệ thống phòng ngừa dịch tả từ gốc – thông qua nước sạch, vệ sinh, và sự tham gia mạnh mẽ của cộng đồng”.
Hội nghị quy tụ hơn 90 đại biểu từ 20 quốc gia có gánh nặng bệnh tật cao, cùng các đối tác từ Bangladesh và Haiti, hai nước có nhiều kinh nghiệm trong kiểm soát bệnh tả. Các thảo luận tập trung vào việc đẩy nhanh phân phối vaccine phòng bệnh, thúc đẩy sản xuất vaccine tại địa phương, đồng thời tăng cường hợp tác đa ngành trong lĩnh vực nước sạch và vệ sinh môi trường.
Kết quả của hội nghị dự kiến sẽ hình thành Lộ trình Khu vực mới, phù hợp với mục tiêu của Lực lượng Đặc nhiệm toàn cầu về kiểm soát bệnh tả (GTFCC), nhằm giảm 90% số ca tử vong và loại trừ căn bệnh này tại ít nhất 20 quốc gia vào năm 2030.
