Sáng 15/9 tại TPHCM, Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn TPHCM đã kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Đoàn Giỏi (1925 – 2025). Nhà văn Đoàn Giỏi, tên khai sinh Đoàn Văn Hòa, sinh ngày 17/5/1925 tại thị xã Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang. Ông có một số bút danh khác như Nguyễn Hoài, Nguyễn Phú Lễ, Huyền Tư, là hội viên sáng lập và là ủy viên ban chấp hành 3 khóa đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1957. Nhà văn Đoàn Giỏi qua đời ngày 2/4/1989 tại TPHCM. Năm 2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật cho các tác phẩm tiêu biểu: Đất rừng phương Nam, Cá bóng mú, Hoa hướng dương.
Văn chương Đoàn Giỏi tuy tiêu biểu cho khuynh hướng sử thi trong văn học hiện đại Việt Nam, nhưng không sa vào sự khô khan hay tuyên truyền giáo điều. Như nhà nghiên cứu Trần Đình Sử nhận xét: “Sử thi hiện đại không chỉ là tấm gương chiến công mà còn là tiếng gọi của cội nguồn, của truyền thống dân tộc qua những cá nhân hóa đầy biểu cảm” (Tự sự học - Một số vấn đề lí thuyết và ứng dụng, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2011. Trong tác phẩm Đất rừng phương Nam, nhân vật chính là bé An, một đứa trẻ đi tìm cha, nhưng lại gắn liền với hành trình khám phá lịch sử kháng chiến, đời sống cư dân Nam bộ và thiên nhiên hoang dã. Không gian rừng U Minh, vùng đất Đồng Tháp Mười, những cánh rừng tràm mênh mông… vừa là địa điểm địa lý, vừa là không gian biểu tượng: “Một đàn cò trắng lặng lẽ bay ngang bầu trời đỏ rực hoàng hôn… Dưới kia, rừng chà là rậm rạp, tối sẫm lại như một khối bóng tối vừa hiện ra từ cổ tích.” (Đất rừng phương Nam) – theo Tiến sĩ Hà Thanh Vân
Nhắc đến nhà văn Đoàn Giỏi, công chúng nhớ đến tiểu thuyết Đất rừng phương Nam khi tác phẩm này được trích dạy trong sách giáo khoa và được dựng thành phim truyền hình kinh điển Đất phương Nam làm say mê nhiều thế hệ người xem. Nhà văn Đoàn Giỏi viết văn từ rất sớm, với tập truyện ngắn đầu tay Nhớ cố hương in năm ông 18 tuổi. Với khoảng 20 tác phẩm nhiều thể loại tiểu thuyết, truyện dài, truyện ngắn, truyện ký, biên khảo, dịch thuật, kịch thơ… nhà văn Đoàn Giỏi đã để lại một di sản văn học đồ sộ, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam, đặc biệt là dòng văn học thiếu nhi và văn học viết về vùng đất phương Nam.
 |
Các nhà văn, nhà nghiên cứu văn học tham dự lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Đoàn Giỏi (1925 – 2025) |
Nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội nhà văn TPHCM, cho hay: “Ông là con thứ 4 trong 10 người con của một gia đình điền chủ. Dù có theo học Trường Mỹ thuật Gia Định, nhưng nhà văn Đoàn Giỏi lại đi theo con đường cầm bút. Truyện ngắn đầu tay Nhớ cố hương viết năm 1943 của nhà văn Đoàn Giỏi được đăng trên Nam Kỳ tuần báo do Hồ Biểu Chánh làm chủ bút. Trong kháng chiến chống Pháp, nhà văn Đoàn Giỏi có một thời gian tham gia ngành công an ở quê nhà, rồi chuyển sang công tác ở Hội Văn nghệ Nam bộ. Giai đoạn này, ông có những tác phẩm tiêu biểu là tập bút ký Khí hùng đất nước, tập truyện ngắn Đường về gia hương và vở kịch thơ Người Nam thà chết không hàng.
Năm 1954, nhà văn Đoàn Giỏi tập kết ra Bắc. Không chỉ có Đất rừng phương Nam, những ngày trên đất Bắc cũng giúp nhà văn Đoàn Giỏi có được nhiều tác phẩm tâm đắc như Ngọn tầm vông, Cá bống mú, Bến nước mười hai, Cuộc truy tầm kho vũ khí, Hoa hướng dương, Rừng đêm xào xạc, Người thủy thủ già trên hòn đảo lưu đày... Đất nước thống nhất, nhà văn Đoàn Giỏi trở lại miền Nam sinh sống và có thêm hai tập biên khảo Những chuyện lạ về cá, Tê giác trong ngàn xanh”.
 |
Một số tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Đoàn Giỏi |
“Trong các tác phẩm của Đoàn Giỏi, cuộc sống của một cộng đồng, của vùng đất phương Nam được tái hiện thật sinh động và thật gần gũi Tài văn chương của nhà văn Đoàn Giỏi không dừng ở những trang văn miêu tả thiên nhiên, mà ông có bút pháp riêng để xây dựng chân dung những con người bình dị để lại nhớ nhưng sâu sắc. Chẳng hạn, nhân vật Võ Tòng chỉ cần vài nét phác thảo để đủ gây ấn tượng: “Một người đàn ông, cổ lộ hầu, đen như cột nhà cháy, cởi trần, cao lêu đêu, đang hiện ra trước lửa. Hai hố mắt ông ta sâu hoắm và từ trong đáy hố mắt sau đó, một cặp mắt trong trắng dã, long qua long lại, sắc như dao. Mái tóc hung hung như bờm ngựa phủ dài xuống gáy”.
Cảm hứng thiên nhiên và con người Nam bộ chiếm lĩnh trọn vẹn sự nghiệp sáng tác của nhà văn Đoàn Giỏi. Không chỉ với “Đất rừng phương Nam”, hầu hết tác phẩm của ông đều mang đậm phong vị Nam bộ, cốt cách Nam bộ. Có thể nói Đoàn Giỏi là nhà văn Nam bộ tiêu biểu luôn xem thiên nhiên là một đối tượng thẩm mỹ quan trọng của văn chương. Ông gắn kết thiên nhiên và con người thành một chỉnh thể thống nhất. Thiên nhiên bồi đắp hồn vía con người, và con người ân cần gìn giữ thiên nhiên. Trong mỗi trang văn Đoàn Giỏi, sự được mất của thiên nhiên chính là sự thành bại của con người”, theo nhà văn Trịnh Bích Ngân.
NXB Kim Đồng, đơn vị giữ bản quyền Đất rừng phương Nam cho biết, tính từ lần in đầu tiên năm 1957 cho đến nay, sau hơn 50 năm ra đời, Đất rừng phương Nam vẫn là một trong bốn đầu sách, gồm: Búp Sen xanh của Sơn Tùng, Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, Vượt Côn Đảo của Phùng Quán có số lượng phát hành lớn nhất của NXB Kim Đồng.
Phong vị đặc sắc Nam bộ
Nhắc đến nhà văn Đoàn Giỏi, hầu như giới mộ điệu và giới nghiên cứu lập tức nhớ ngay Đất rừng phương Nam. Đây là một sự may mắn mà cũng là một sự thiệt thòi cho văn chương Đoàn Giỏi. Mức độ phổ biến của Đất rừng phương Nam với sự trợ lực nghệ thuật thứ bảy, đã che mờ hết những tác phẩm có giá trị khác của nhà văn Đoàn Giỏi. Nếu thực sự thưởng thức vẻ đẹp văn chương, thì hai truyện dài Cá bống mú và Hoa hướng dương viết trực diện về đất và người Nam bộ, không hề thua kém Đất rừng phương Nam.
Có thể khẳng định, nhà văn Đoàn Giỏi là một trường hợp tác giả Nam bộ độc đáo có bút pháp riêng ngay từ lúc khởi nghiệp cầm bút, mà không hề bị tác động bởi dòng chảy thời gian. Nhiều nhà văn Nam bộ đi theo cách mạng cùng thời Đoàn Giỏi, đã có sự thay đổi rất nhiều về lối viết, nhưng nhà văn Đoàn Giỏi vẫn nhất quán một phong cách.
Nhà văn Đoàn Giỏi không lạm dụng phương ngữ có tính khác biệt, mà ông dùng ngôn ngữ phổ thông nhất để biểu đạt. Phong vị đặc sắc Nam bộ trong tác phẩm Đoàn Giỏi làm người ta say đắm vì những số phận được ông miêu tả, vì những câu chuyện được ông kể lại, vì những không gian được ông tái hiện.
Sòng phẳng mà nói, tầm vóc của nhà văn Đoàn Giỏi vẫn chưa được hậu sinh đánh giá đầy đủ. Điều này có thể thấy qua hai tài liệu chuyên môn là “Từ điển văn học” và kỷ yếu “Nhà văn Việt Nam hiện đại” đều đưa ra những thông tin chưa thật chuẩn xác về tác phẩm của Đoàn Giỏi – theo Nhà nghiên cứu văn học Lê Thiếu Nhơn
