Triển lãm “Tỏa V – Điểm chạm khoa học”: Cuộc đối thoại giữa nghệ sĩ và khán giả

Triển lãm “Tỏa V – Điểm chạm khoa học” quy tụ 09 gương mặt nghệ sĩ tiêu biểu của nghệ thuật đương đại Việt Nam: Lê Thiết Cương, Lê Giang, Phạm Minh Hiếu, Đỗ Hiệp, Đỗ Hà Hoài, Bùi Quốc Khánh, Vũ Bình Minh, Lê Đăng Ninh và Trịnh Minh Tiến.

Nghệ sĩ phản hồi thế nào với diện tích trưng bày rộng lớn khoảng 1700m2 của VCCA, khi lần đầu tiên đứng cùng các nghệ sĩ khác trong từng trạm chủ đề; và họ kỳ vọng khán giả sẽ tương tác với tác phẩm của mình theo cách thức nào?

Ngày 2/12, tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA), ba nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu, Đỗ Hà Hoài, Vũ Bình Minh và nhà nghiên cứu Nguyễn Tú Hằng đã cùng thảo luận và chia sẻ với khán giả về quá trình sáng tạo, từ việc lên ý tưởng, sự lựa chọn hình thức biểu đạt cho đến sự tương tác giữa các tác phẩm trong triển lãm, cũng như kỳ vọng ở khán giả.

Ba nghệ sĩ – ba cá tính nghệ thuật

Thuộc chủ đề “Cấu trúc | Vật liệu của tương lai” tại Trạm 3 của “TOẢ V”, Đỗ Hà Hoài mang tác phẩm “Trang trại” từ xưởng tại Thành phố Hồ Chí Minh đến VCCA tại Hà Nội. “Trang trại” là một sắp đặt điêu khắc mềm đa chất liệu, tại đó nghệ sĩ tái cấu trúc các vật thể sẵn có, được anh tìm thấy và chọn lọc, hoặc tái sử dụng phần nào của các tác phẩm cũ để hình thành một thế giới với hệ sinh thái "dị".

Trong suốt nhiều ngày, anh cần mẫn gắn kết, lắp đặt, bày biện, ngắm nghía, xoay xếp tác phẩm – một quá trình mà anh thú nhận rằng “khác hoàn toàn so với kế hoạch ở nhà.” Mỗi khúc rẽ ngoặt, mỗi bức tường thạch cao, mỗi chiếc đèn led, mỗi sợi dây điện,… đều phản hồi với nhau, thử thách hay khuyến khích anh trên hành trình tìm kiếm hình thức cuối cùng cho tác phẩm. Tận dụng tính chất hữu cơ của chất liệu, tác phẩm của Hoài còn tự thay đổi theo thời gian: màu sẽ xuống sắc, hương sẽ nhạt phai, nước hồ long lanh sẽ dần đục,…

Một “Trang trại” kỳ khôi được Đỗ Hà Hoài sắp đặt riêng cho địa điểm triển lãm. Ảnh: Minh Hiếu.

Tại Trạm 5 “Nguồn sống | Khoa học Môi trường”, Vũ Bình Minh, vốn được biết tới qua các điêu khắc kim loại về đề tài mây và mưa, tiếp tục mang đến triển lãm một tác phẩm với phong cách đặc trưng của mình. Tại giếng trời của VCCA, anh biểu diễn khả năng biến hóa của thép không gỉ thành những "sợi mưa" kim loại kéo dài đến 4-5 m, tuy cứng rắn nhưng cũng đủ mềm mại để thể hiện được những chuyển đổi vi tế nhất của vũ trụ. Điêu khắc “Mây trời bất tận” của anh cộng hưởng với những “khối núi” sừng sững bằng kim loại của Trịnh Minh Tiến, tạo ra một quang cảnh tiếp diễn trời – non – nước.

Sự thay đổi ánh sáng trong ngày làm thêm sinh động “bóng mây” kim loại sáng loáng, tạo ra một kỳ cảnh giao thoa giữa tự nhiên và nhân tạo. Vũ Bình Minh cảnh báo về mối quan hệ tưởng như hài hòa đó: những giọt kim loại ấy thực chất là hệ quả của quá trình con người xâm thực bầu trời.

Đặt ngay dưới khu vực giếng trời, điêu khắc kim loại “Mây trời bất tận” của Vũ Bình Minh gợi ra phản tư về mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người. Ảnh: Minh Hiếu.

Ở Trạm 4 “Miền ý thức | Địa hạt của trí tuệ”, Phạm Minh Hiếu giới thiệu một điêu khắc bằng đèn neon mang tên “Sau đó”, thuộc bộ tác phẩm dài hơi “Phòng thí nghiệm (Siêu) hình học thử nghiệm.” Hiếu khám phá khái niệm “thời gian” từ sự phóng chiếu và liên tưởng giữa lịch sử cá nhân và lịch sử nhân loại. Sử dụng công cụ quen thuộc của các nghệ sĩ ý niệm: văn bản (text) và đèn neon, anh biến tấu một thí nghiệm tưởng tượng của nhà khoa học Albert Einstein vào trong không gian.

Khán giả chỉ có thể thấy một phần “phòng thí nghiệm tưởng tượng” mà không thể bước vào hay đi xuyên qua thông qua các góc quan sát – những "điểm chạm" – được nghệ sĩ định hình trước. Bằng cách khuyến khích người xem di chuyển khám phá tác phẩm, anh khéo léo dẫn dắt khán giả dành thời gian trải nghiệm triển lãm, tiếp xúc với các tác phẩm khác để có cái nhìn toàn diện về chủ đề triển lãm trước khi trở lại, chiêm nghiệm trong thế giới của anh.

Sắp đặt “Sau đó” của Phạm Minh Hiếu “thí nghiệm” thời gian và ánh sáng. Ảnh: Phương Uyên.

Sự tham gia của khán giả

Hoạt động “check-in” cùng tác phẩm, với nghệ sĩ Vũ Bình Minh, là một hình thức lưu trữ để nghệ thuật tới gần hơn với đời sống đại chúng. “Ngoài việc truyền tải các thông điệp nghệ thuật, tôi cũng quan tâm đến đặc trưng của thời bây giờ. Khi tham quan triển lãm, chúng ta còn muốn ‘check-in nghệ thuật’. Nghệ thuật cần ‘check-in’ chứ, thông qua đó nghệ thuật có thể lan tỏa dần vào đời sống, không bị quá cứng nhắc, xa vời,” anh cho biết.

Ngày nay, bất kỳ ai sở hữu chiếc điện thoại thông minh cũng có thể nhanh chóng lưu trữ một tác phẩm nghệ thuật. Chỉ cần hướng ống kính về phía tác phẩm, ghi lại rồi chia sẻ lên các nền tảng mạng xã hội, khán giả đã có thể cùng nhau xây dựng một kho lưu trữ "mở" về tác phẩm. Mỗi tấm ảnh lại mang đến một góc nhìn mới, bồi đắp thêm cho tác phẩm, góp phần xây dựng thư viện đa chiều của cộng đồng mà ai cũng có thể xem và đóng góp.

Nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu cũng cho rằng khán giả là một phần quan trọng của tác phẩm nghệ thuật đương đại. Vì vậy, anh luôn suy nghĩ về cách người xem sẽ hiện diện và tham dự thế nào vào thế giới của tác phẩm. Anh mong muốn khán giả nhận ra hạn chế của những điểm nhìn cố hữu, từ đó, khuyến khích họ chiêm nghiệm hiện thực ở những lăng kính khác và cảm nhận cuộc sống một cách đầy đủ hơn.

Nghệ thuật đương đại không khép kín trong phạm vi của người sáng tạo; chính sự tham dự, cảm nhận và phản hồi của công chúng sẽ góp phần bồi tụ cho tác phẩm. Giờ đây, mỗi thao tác của khán giả – từ quan sát, suy tưởng đến chụp ảnh hay ghi chép – đều nuôi dưỡng tác phẩm, giúp nó tiếp tục sống và lan tỏa vượt xa ngoài không gian và thời gian hữu hạn của cuộc triển lãm.