Việc xây dựng và ban hành Nghị định về Quỹ Học bổng Quốc gia xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện cơ chế chính sách về học bổng, cụ thể hóa các định hướng lớn của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
Hình thành cơ chế hỗ trợ người học theo lộ trình dài hạn, hiệu quả
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện nay, trên thực tế, hệ thống học bổng còn phân tán, nhiều chương trình chủ yếu mang tính ngắn hạn, chưa hình thành được cơ chế phát hiện sớm, bồi dưỡng liên tục và đầu tư có trọng tâm cho người học có tiềm năng; chưa có một đầu mối cấp quốc gia có đủ điều kiện pháp lí và tổ chức để điều phối, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực học bổng từ ngân sách nhà nước và xã hội.
Việc ban hành Nghị định nhằm thiết lập Quỹ Học bổng Quốc gia với vai trò là công cụ chính sách cấp quốc gia, góp phần tạo đột phá trong phát hiện và bồi dưỡng nhân tài; hình thành cơ chế hỗ trợ người học theo lộ trình dài hạn, liên thông từ phổ thông đến sau đại học; huy động, điều phối và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực học bổng trong toàn hệ thống; tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và tránh trùng lặp chính sách.
Quỹ Học bổng Quốc gia không chỉ giải quyết những hạn chế hiện tại của hệ thống học bổng, mà còn góp phần thực hiện mục tiêu chiến lược về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh mới.
Thiết lập cơ chế học bổng hiện đại, minh bạch, linh hoạt
Dự thảo Quy chế quy định về tổ chức, quản lí và sử dụng Quỹ học bổng Quốc gia, bao gồm: địa vị pháp lí; mục tiêu, nguyên tắc hoạt động; cơ cấu tổ chức và quản trị; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn; chương trình, tiểu chương trình học bổng; đối tượng, điều kiện, mức hỗ trợ và quy trình xét, cấp, giải ngân, hậu kiểm; quản lí tài chính; cơ chế tiếp nhận tài trợ, đóng góp, ủy thác; giám sát, đánh giá hoạt động; công khai, minh bạch và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.
Dự thảo tập trung thiết lập một cơ chế học bổng hiện đại, minh bạch và có khả năng vận hành linh hoạt. Theo đó, Quỹ hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng; các nguồn tài chính được quản lí, hạch toán, theo dõi riêng theo từng loại nguồn, bảo đảm công khai, minh bạch.
Dự thảo cũng đặt ra nguyên tắc không trùng lặp chính sách, không cấp trùng cùng nội dung chi và cùng thời gian hỗ trợ với các học bổng từ ngân sách nhà nước. Hoạt động của Quỹ gắn với cơ chế giám sát, hậu kiểm, trách nhiệm giải trình, quản trị dữ liệu và chuyển đổi số.
Một điểm đáng chú ý khác là cơ chế huy động đa dạng nguồn lực. Ngân sách nhà nước đóng vai trò hỗ trợ khởi tạo theo dự toán được giao. Cùng với đó, Quỹ có thể huy động tài trợ, đồng tài trợ, ủy thác, đóng góp tự nguyện từ tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước theo quy định của pháp luật.
Gắn cấp học bổng với năng lực và kết quả đầu ra của người học
Theo dự thảo Nghị định, Quỹ học bổng tổ chức 5 chương trình học bổng bao gồm: học bổng tài năng; học bổng đi học tại nước ngoài; học bổng theo điều ước quốc tế, thỏa thuận quốc tế; học bổng thu hút người nước ngoài học tại Việt Nam; học bổng tạo cơ hội phát triển đối với người học thuộc các nhóm ưu tiên.
Việc xét chọn học bổng được thực hiện trên cơ sở khung tiêu chí và thang điểm do Bộ GDĐT quy định cho từng chương trình, tiểu chương trình; bảo đảm khách quan, minh bạch, có cơ chế so sánh, xếp hạng giữa các ứng viên; phòng ngừa xung đột lợi ích và bảo đảm liêm chính trong đánh giá.
Đối với người học không thuộc diện ưu tiên, tiêu chuẩn xét chọn của Quỹ được thiết kế cao hơn, cạnh tranh hơn, đòi hỏi năng lực, thành tích và tiềm năng phát triển nổi trội.
Đây được xem là điểm mới đáng chú ý, khi các học bổng hiện nay thường mang tính khuyến khích học tập, động viên theo từng năm học, thì Quỹ học bổng hướng tới đầu tư dài hạn cho phát triển con người từ phổ thông đến giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và sau đại học.
Quỹ học bổng đóng vai trò điều phối, kết nối và nâng cao hiệu quả tổng thể của hệ thống; tạo cơ chế đồng tài trợ và ủy thác linh hoạt, cho phép huy động nguồn lực từ doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức quốc tế; đồng thời có chương trình thu hút người học quốc tế đến Việt Nam, góp phần nâng cao vị thế giáo dục Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.
Các chương trình học bổng được thiết kế theo hướng hỗ trợ thực chất, có chọn lọc, không dàn trải; gắn việc cấp học bổng với năng lực, thành tích, tiềm năng phát triển và kết quả đầu ra của người học.
Về dài hạn, Quỹ Học bổng Quốc gia không chỉ là cơ chế hỗ trợ tài chính, mà còn là công cụ đầu tư cho nguồn vốn con người, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng lực cạnh tranh quốc gia.
