Giáo sư truyền thông Đại học Fairleigh Dickinson, Mỹ, Kara Alaimo cho rằng việc chỉ đơn thuần hạn chế thời gian sử dụng mạng xã hội là chưa đủ. Bà nhận thấy trong khoảng một thập kỷ qua, khả năng lập luận và phản biện của sinh viên đại học có dấu hiệu suy giảm, một phần do thói quen liên tục kiểm tra màn hình khiến họ khó duy trì sự tập trung. Hệ quả là người trẻ dễ bị tổn thương trước thông tin sai lệch, lừa đảo và các nội dung độc hại trên không gian mạng.
Trong bối cảnh đó, Tiến sĩ Maree Davies, giảng viên cao cấp tại Đại học Auckland, New Zealand, đề xuất một giải pháp mang tính nền tảng hơn: dạy trẻ tư duy phản biện.
Theo Tiến sĩ Davies, tư duy phản biện là khả năng đặt câu hỏi, phân tích và đánh giá thông tin trước khi đưa ra kết luận hay hành động. Chính cơ chế “tự nghi vấn” giúp thanh thiếu niên không bị cuốn theo thuật toán hay những nội dung kích thích cảm xúc mạnh. Không chỉ vậy, việc hiểu và kiểm soát thông tin còn góp phần giảm lo âu, vốn thường xuất phát từ cảm giác mất kiểm soát trong không gian số.
“Cấm đoán không khiến trẻ tự nhiên hiểu biết hơn. Điều quan trọng là giúp các em hiểu cách nền tảng và thuật toán vận hành, từ đó hình thành sự chủ động”, bà Davies nhấn mạnh.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng giai đoạn đầu tuổi thiếu niên, khoảng 11–12 tuổi là thời điểm não bộ phát triển mạnh mẽ, đặc biệt về các kết nối thần kinh. Đây được xem là “giai đoạn vàng” để hình thành và củng cố các kỹ năng tư duy. Nếu được rèn luyện thường xuyên, những kỹ năng này sẽ phát triển bền vững; ngược lại, nếu không được sử dụng, các kết nối có thể suy giảm.
Theo các chuyên gia, việc rèn luyện tư duy phản biện không nhất thiết bắt đầu từ những lý thuyết phức tạp mà có thể xuất phát từ chính đời sống thường ngày. Cha mẹ có thể làm gương bằng cách cùng con tìm hiểu thông tin, khuyến khích sự tò mò và tinh thần khám phá thay vì áp đặt.
Bên cạnh đó, việc đặt câu hỏi mở đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ diễn đạt suy nghĩ và hình thành lập luận rõ ràng, thay vì sử dụng những câu hỏi mang tính chất vấn, đối đầu. Một nguyên tắc hiệu quả khác là sử dụng ngôn ngữ “chúng ta” – cùng tìm hiểu, cùng sai, cùng sửa, qua đó giúp trẻ không cảm thấy đơn độc khi đối diện với những vấn đề trong môi trường số.
Một biểu hiện quan trọng của tư duy phản biện là khả năng thay đổi quan điểm dựa trên bằng chứng mới. Việc cha mẹ chủ động thừa nhận “trước đây tôi nghĩ khác, nhưng giờ tôi đã thay đổi” không chỉ giúp trẻ hiểu rằng thay đổi suy nghĩ là điều bình thường, mà còn là dấu hiệu của sự trưởng thành trong nhận thức.
Không chỉ dừng lại ở đọc và viết, kỹ năng trò chuyện cũng là yếu tố thiết yếu trong phát triển tư duy, song lại thường bị xem nhẹ. Những cuộc trò chuyện chất lượng đòi hỏi khả năng đặt câu hỏi ở mức độ sâu, khi phải đưa ra ví dụ và giải thích, người nói buộc phải suy nghĩ kỹ lưỡng hơn về quan điểm của mình.
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, tư duy phản biện và sáng tạo càng trở nên quan trọng. Nếu quá phụ thuộc vào công nghệ, người trẻ có nguy cơ đánh mất khả năng tự giải quyết vấn đề.
Đặc biệt, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò quan trọng của gia đình. Dành thời gian trò chuyện, lắng nghe và chia sẻ giúp xây dựng sự tin tưởng chính là việc xây dựng nền tảng để trẻ sẵn sàng tìm đến cha mẹ khi gặp phải những vấn đề tiêu cực.
Trong một thế giới số đầy biến động, tư duy phản biện không chỉ là kỹ năng học tập, mà còn là “lá chắn” giúp trẻ vững vàng trước những tác động đa chiều của mạng xã hội.
